آب و انرژی
آب به دامان «کلزا» نرسید!/ کاهش ۲۰ درصدی تولید

پایگاه خبری داوان نیوز: پیامد کمبارشی، تنش آبی کاهش 20 درصدی تولید کلزا را در پی داشت که تأثیر موجواری بر سفره مردم در کنار دیگر کمبودهای کالاهای اساسی خواهد گذاشت.
به گزارش اخبار روزانه کشاورزی (DA1news): بر اساس دادههای رسمی، تولید کلزا در سال زراعی جاری ۲۰ درصد نسبت به سال گذشته کاهش یافته است که عامل اصلی آن محدودیت منابع آبی و کمبارشی در مناطق کشت این محصول است. پیشبینی برداشت فعلی حدود ۲۵۰ هزار تن از سطح ۱۴,۵۰۰ هکتار مزارع کشور است که نشاندهنده افت عملکرد در واحد سطح است . در ادامه گزارش تحلیلی خواهیم داشت به تأثیر محدودیت منابع آبی و کمبارشی بر تولید کلزا، پیامدهای معیشتی و سیاستهای وزارت جهاد کشاورزی …
تحلیل وضعیت تولید کلزا تحت تأثیر کمآبی
– تغییرات اقلیمی: کاهش بارندگی و افزایش دما موجب تشدید تنش آبی در مراحل حساس رشد کلزا (بهویژه گلدهی و پر شدن دانه) شده است. مطالعات نشان میدهد تنش خشکی در این مراحل میتواند تا ۳۰ درصد عملکرد دانه و ۲۴ درصد تعداد غلافها را کاهش دهد .
– چالش شوری آب: در مناطق خشک مانند مشهد، استفاده از آبهای شور (با EC تا ۱۱ دسیزیمنس بر متر) باعث کاهش کارایی مصرف آب (WUE) و افت عملکرد شده است .
پیامدهای کاهش تولید بر امنیت غذایی و معیشت مردم
– وابستگی به واردات: با توجه به وابستگی ۹۰ درصدی ایران به واردات روغن خوراکی، کاهش تولید کلزا بهمعنای افزایش این وابستگی است. این وضعیت امنیت غذایی را تهدید و ریسک نوسانات قیمت روغن در بازارهای جهانی را تشدید میکند .
– اثرات اقتصادی: افزایش هزینههای واردات روغن (معادل صرفهجویی ارزی ازدسترفته) و فشار بر بودجه خانوارها بهویژه در دهکهای کمدرآمد از پیامدهای مستقیم این کاهش است.
سیاستهای وزارت جهاد کشاورزی برای مقابله با بحران
الف) راهبردهای کوتاهمدت:
– توسعه کشت پاییزه: ترویج کشت زودهنگام (اوایل مهر) بهجای کشت دیررس (آبان) که طبق مطالعات میتواند تا ۴۰ درصد عملکرد دانه را افزایش دهد .
– مدیریت آبیاری: اجرای کمآبیاری کنترلشده در مراحل غیرحساس رشد (مانند رشد غلاف) که تا ۲۴ درصد در مصرف آب صرفهجویی میکند، بدون افت شدید عملکرد .
ب) راهبردهای بلندمدت:
– بهنژادی ارقام مقاوم: معرفی ارقامی مانند هایولا ۴۰۱ که در شرایط شوری و کمآبی، کارایی مصرف آب بالاتری دارد .
– تغییر سامانههای آبیاری: جایگزینی روشهای سنتی با آبیاری قطرهای نواری (تیپ) که طبق آزمایشها در تبریز، ۴۹ درصد صرفهجویی آب و ۸۷ درصد افزایش کارایی مصرف آب را محقق کرده است .
– توسعه کشت در اراضی با آبهای شور: استفاده هدفمند از آبهای زیرزمینی شور در مناطق خشک با انتخاب ارقام سازگار .
چالشهای پیشروی سیاستگذاری
– نبود منابع مالی کافی برای توسعه سامانههای آبیاری نوین در سطح ملی.
– تغییرات اقلیمی پویا که پیشبینی الگوی بارش را دشوار میسازد.
– مقاومت کشاورزان در پذیرش ارقام جدید یا تغییر روشهای آبیاری به دلیل ریسکپذیری پایین.
توصیههای سیاستی
– تشکیل صندوق تضمین خسارت خشکسالی برای جبران بخشی از ضرر کشاورزان.
– ادغام دادههای هواشناسی با برنامهریزی کشت بهمنظور تعیین بهینه تاریخ کشت در هر منطقه.
– سیاستهای تشویقی (مانند یارانه نهادهها) برای کشاورزانی که به سیستمهای آبیاری نوین مهاجرت میکنند.
جدول ۱: خلاصه اثرات کمآبی و راهکارهای مقابلهای
| مؤلفه | وضعیت فعلی | راهکار پیشنهادی |
| عملکرد کلزا | کاهش ۲۰ درصدی | توسعه آبیاری قطرهای نواری |
| کارایی مصرف آب | پایین در روشهای سنتی | استفاده از ارقامی مانند هایولا ۴۰۱ |
| وابستگی به واردات روغن | ۹۰ درصد | افزایش ذخایر استراتژیک دانههای روغنی |
| تاریخ کشت بهینه | ۱۰ آبان (غیربهینه) | تغییر به ۱۰ مهر |
به گزارش اخبار روزانه کشاورزی، کاهش تولید کلزا ناشی از کمآبی، نهتنها زنجیره تأمین روغن خوراکی را تهدید میکند، بلکه تابآوری اقتصادی خانوارها را کاهش میدهد. وزارت جهاد کشاورزی با تمرکز بر ترویج روشهای آبیاری کارآمد (بهویژه قطرهای نواری)، توسعه ارقام مقاوم به خشکی و شوری، و تنظیم سیاستهای حمایتی هدفمند میتواند گامهای مؤثری برای کاهش آسیبپذیری بخش کشاورزی بردارد. این اقدامات باید در چارچوب برنامهریزی بلندمدت اقلیممحور و با مشارکت فعال کشاورزان طراحی شود.

آب و انرژی
گام نهایی برای شفافیت منابع آب؛ پیوند سامانههای کشاورزی و نیرو تا هفته آینده
مدیرکل دفتر امور آب کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی از اجرایی شدن طرح اتصال سامانه «ساماب» وزارت نیرو به سامانه پهنهبندی تولیدات کشاورزی خبر داد و گفت: با این اقدام، اطلاعات بهرهبرداران دارای پروانه برداشت آب با تولیدات واقعی آنها تطبیق داده میشود و زیرساخت آزمایشی آن تا هفته آینده آماده بهرهبرداری است.

پایگاه خبری داواننیوز: در گامی بیسابقه برای مدیریت یکپارچه منابع آب و خاک، دو وزارتخانهی جهاد کشاورزی و نیرو، سامانههای اطلاعاتی خود را به یکدیگر متصل میکنند تا با تطبیق دادههای تولید با میزان برداشت آب، برای نخستین بار امکان محاسبه دقیق بهرهوری آب در مزرعه و اصلاح الگوی کشت بر اساس پایداری منابع میسر شود.
به گزارش خبرنگار ما، امیر هدایتی، مدیرکل دفتر امور آب کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی، از اجرای طرحی راهبردی برای یکپارچهسازی دادههای منابع آب و تولیدات کشاورزی خبر داد و آن را تحولی اساسی در سیاستگذاری بخش کشاورزی دانست.
هدایتی با اشاره به اهمیت این همافزایی اطلاعاتی اظهار داشت: برای نخستینبار، بستری مشترک فراهم شده که امکان ارتباط مستقیم میان دادههای حوزه آب و اطلاعات تولیدات کشاورزی و الگوی کشت را میسر میسازد. این اقدام نقشی کلیدی در افزایش بهرهوری آب، بهینهسازی مصرف و تدوین سیاستهای مؤثر در بخش کشاورزی ایفا خواهد کرد.
وی در تشریح گام نخست این برنامه افزود: بر اساس برنامهریزی انجامشده، سامانه «ساماب» وزارت نیرو که حاوی دادههای پایه منابع آب کشور است، به سامانه پهنهبندی تولیدات کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی متصل خواهد شد. این اتصال، زمینهساز تطبیق اطلاعات بهرهبرداران کشاورزی با دارندگان پروانههای برداشت آب خواهد بود و شفافیت بیسابقهای در ارتباط میان تولید و مصرف ایجاد میکند.
مدیرکل دفتر امور آب کشاورزی با اشاره به افق گستردهتر این طرح تصریح کرد: در مراحل بعدی، سایر سامانههای وزارت جهاد کشاورزی نظیر «مزرعه من» نیز به سامانههای مرتبط وزارت نیرو متصل شده و تبادل اطلاعات در سطح وسیعتری دنبال خواهد شد.
هدایتی با بیان اینکه وزارت جهاد کشاورزی از سامانههای جامع و پویا در زمینه اطلاعات بهرهبرداران، کشت، تولید و اجرای الگوی کشت برخوردار است، خاطرنشان کرد: مهمترین خلأ موجود تا پیش از این، نبود دسترسی مستقیم به اطلاعات منابع آب بود که امکان تحلیل همزمان میزان تولید و مصرف آب را از بین برده بود. با رفع این مانع، اکنون امکان پایش دقیق نسبت تولید به ازای هر واحد آب مصرفی برای هر بهرهبردار فراهم شده است.
وی در ادامه با تأکید بر روند اجرایی این پروژه گفت: پیگیری این برنامه از حدود دو سال پیش آغاز شده و طی دو نشست تخصصی در شورای هماهنگی معاونان وزارتخانههای جهاد کشاورزی و نیرو به تصویب رسیده است. متعاقباً کارگروهی مشترک با حضور مدیران و کارشناسان فنی دو دستگاه تشکیل شده که تاکنون جلسات متعددی برای مهندسی زیرساختهای فنی و حقوقی طرح برگزار کردهاند.
هدایتی در خصوص آخرین وضعیت اجرایی طرح اظهار داشت: با عنایت به قوانین و مقررات حاکم بر تبادل داده میان دستگاههای اجرایی، بیشتر فرایندهای قانونی طی شده و در یک ماه اخیر، تبادل آزمایشی دادهها بین دو وزارتخانه با موفقیت ثبت شده است.
وی در پایان با اشاره به آمادگی نهایی برای عملیاتیسازی این طرح افزود: اسناد تبادل اطلاعات میان دو وزارتخانه تهیه و مبادله شده و مقرر است تا هفته آینده، هرگونه نیاز یا چالش فنی احتمالی احصا و برطرف شود تا زیرساخت مشترک تبادل داده بهصورت آزمایشی بهرهبرداری شود. این همافزایی، سرآغازی برای مدیریت یکپارچه و هوشمند منابع آب و کشاورزی در کشور محسوب میشود.
آب و انرژی
مدیریت بحران در صنعت آبیاری؛ نشستهای وزارت جهاد با ۳۰۰ تولیدکننده
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی از افزایش بیش از دو برابری قیمت مواد پلیمری به دلیل آسیب به واحدهای پتروشیمی در جنگ تحمیلی اخیر خبر داد و گفت که این امر فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان لوازم آبیاری، دولت و کشاورزان وارد کرده است. با این حال، وی با اشاره به خودکفایی ۹۸ درصدی کشور، هرگونه نگرانی عمدهای را در تأمین نیاز پروژههای آب و خاک رد کرد.

پایگاه خبری داوان نیوز: جهش دو برابری قیمت مواد پلیمری و آسیب به برخی کارخانجات داخلی، تولیدکنندگان لوازم آبیاری را تحت فشار قرار داده است اما معاون وزیر جهادکشاورزی با تأکید بر ظرفیت دو برابری تولید نسبت به نیاز کشور و خودکفایی ۹۸ درصدی، از پیگیری مجوز واردات مواد اولیه برای عبور از بحران خبر داد.
به گزارش داواننیوز، صفدر نیازی شهرکی، معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی، امروز با اشاره به تأثیر تحولات اخیر بر صنعت آبیاری کشور، اظهار داشت که آسیب به برخی واحدهای پتروشیمی در جریان جنگ تحمیلی، منجر به جهش بیش از دو برابری قیمت مواد پلیمری شده است. وی تأکید کرد که این معضل، فشار مضاعفی را هم بر بودجه دولت در اجرای پروژهها و هم بر هزینههای کشاورزان تحمیل کرده است.
نیازی شهرکی در ادامه به آسیبهای فیزیکی وارد شده به برخی کارخانجات داخلی اشاره کرد و گفت: علاوه بر محدودیتهای عرضه در بازار، آسیب دیدن تعدادی از واحدهای تولیدی داخلی نیز روند تولید را با اختلال مواجه کرده است.
معاون وزیر جهاد کشاورزی با بیان اینکه هماکنون ۳۰۰ تولیدکننده لوله و اتصالات پلیمری در کشور فعالیت میکنند، افزود: نشستهای مستمری با انجمنهای مرتبط برگزار شده و در حال پیگیری هستیم تا با صدور مجوزهای لازم، نسبت به واردات مواد اولیه مورد نیاز کارخانجات اقدام کنیم. وی ابراز امیدواری کرد که با بازگشت آرامش به بازار، تولیدکنندگان بتوانند با برنامهریزی دقیقتر، قیمت نهایی محصولات را به ثبات برسانند.
تأمین نیاز کشور؛ حتی با ۵۰ درصد ظرفیت
بخش کلیدی سخنان نیازی شهرکی به وضعیت تأمین تجهیزات پروژههای آب و خاک اختصاص داشت. وی با تأکید بر اینکه ظرفیت اسمی کارخانجات تولید لولههای پلیاتیلن در کشور دو برابر نیاز داخلی است، تصریح کرد: حتی با فعالیت ۵۰ درصدی این واحدها، نیاز کشور تأمین میشود. در شرایط کنونی با بهرهگیری از ۶۰ تا ۷۰ درصد ظرفیت تولید داخلی، نگرانی عمدهای برای تأمین نیازهای بخش آب و خاک نداریم.
معاون وزیر جهاد کشاورزی خاطرنشان کرد که بخشی از تولیدکنندگان به دلیل نوسان قیمتی در بازار، با ظرفیت حداکثری فعالیت نمیکنند و منتظر ایجاد ثبات و تعادل قیمت هستند.
خودکفایی ۹۸ درصدی و ارزآوری ۳۰۰ میلیون دلاری
نیازی شهرکی در بخش دیگری از این گزارش، خودکفایی ۹۸ درصدی کشور در تولید ادوات و تجهیزات آبیاری را یک دستاورد مهم خواند و گفت: به دلیل اتکا به توان تولید داخل و موجودی انبارها، محاصره دریایی هیچ خللی در تأمین نیازهای این حوزه ایجاد نکرده است. وابستگی اصلی ما به مواد پلیمری بود که اکنون در داخل تولید میشود.
وی با افتخار از صادرات محصولات ایرانی به ۱۸ کشور جهان از جمله برخی کشورهای اروپایی خبر داد و افزود: این صادرات سالانه بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون دلار ارزآوری برای کشور به همراه داشته است.
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی در پایان، با اشاره به وابستگی بسیار محدود کشور به برخی گیربکسها و موتورهای خاص (کمتر از یک درصد)، گفت: امکان تأمین این اقلام از مسیر کشورهای همسایه شمالی و غربی وجود دارد. تاکنون گزارشی مبنی بر نگرانی تولیدکنندگان بابت اخلال در واردات قطعات دریافت نشده است و تولیدکنندگان با تکیه بر موجودی انبارها و ظرفیتهای داخلی، توانستهاند تقاضای بازار را پوشش دهند.
آب و انرژی
حکمرانی آب «مردود» اعلام شد؛ نشست بحرانی آب و برق در مجلس
وزیر نیرو در نشست با کمیسیون کشاورزی مجلس، ضمن دفاع از عملکرد دولت با اعلام افزایش ۹ هزار مگاواتی ظرفیت برق کشور، در برابر اتهامات نمایندگان درباره «خیانت در سدسازی آمل»، توقف ۵ ساله لایحه آبخیزداری و بی توجهی به کشاورزان پُردرآمد بیدرآمد پاسخ گفت و قول پیگیری ویژه این پروندهها را داد.

پایگاه خبری داوان نیوز: اعضای کمیسیون کشاورزی مجلس با گلایه از «مردود شدن وزارت نیرو در حکمرانی آب»، نسبت به استانی کردن حوضههای آبریز به عنوان «سم مهلکی» که کشور را به سوی «جنگ آب» سوق میدهد، هشدار دادند و وزیر نیرو را موظف به پاسخگویی درباره بلاتکلیفی سدها از سال ۶۹ تاکنون و قطعی برق تابستانی کردند.
به گزارش خبرنگار ما، نشست تخصصی کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست مجلس شورای اسلامی با حضور «عباس علیآبادی» وزیر نیرو و معاونان وی، به منظور بررسی چالشهای بحرانی حوزه آب و برق در بخش کشاورزی برگزار شد. در این جلسه، نمایندگان با انتقاد از عملکرد وزارت نیرو در پروژههای آبی، خواستار اقدام فوری برای حل مشکلات معیشتی کشاورزان و تأمین زیرساختها شدند.
اتهام «خیانت به کشاورزان» در پی رها شدن سد ۲۵ ساله
«رضا حاجیپور»، سخنگوی کمیسیون کشاورزی مجلس، با انتقاد تند از وضعیت پروژههای سدسازی در شهرستان آمل، گفت: سد پس از ۲۵ سال، تنها ۷۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشته و عملاً رها شده است. متأسفانه به جای تکمیل این سد، بر اساس مشاورههای غلط به دنبال احداث تونل برای کنترل نشتی سد لار هستند. این رویکرد، خیانت به کشاورزانی است که سه سال است در انتظار دریافت پروانه بهرهبرداری آب به سر میبرند.
آبرسانی با تانکر در شوشتر؛ غیرقابل قبول خوانده شد
«سید محمد سادات ابراهیمی»، عضو کمیسیون، با اشاره به سفر اخیر وزیر نیرو به شوشتر، اظهار داشت: پذیرفتنی نیست که در مرکز شهرها و روستاها همچنان با تانکر آبرسانی شود. زیرساختهای سد گتوند پس از سالها از بین رفته و توسعه فاز دوم این سد برای حیات منطقه یک ضرورت انکارناپذیر است.
هشدار «جنگ آب» در صورت استانی کردن حوضههای آبریز
«حامد یزدیان»، عضو هیئت رئیسه کمیسیون، با نگاهی کلان به مقوله آب، وزارت نیرو را در حوزه حکمرانی آب «مردود» ارزیابی کرد و گفت: حکمرانی آب یک پروژه عمرانی نیست، بلکه مقولهای اجتماعی و سیاسی است. طرح استانی کردن مدیریت حوزههای آبریز، سم مهلکی است که کشور را به سمت “جنگ آب” و تقابل فرمانداران و مردم مناطق بالادست و پاییندست سوق خواهد داد.
خروج ۱.۲ میلیارد مترمکعب آب از سمیرم؛ سدی از سال ۶۹ بلاتکلیف
«رحیم کریمی»، نماینده سمیرم، با اشاره به خروج سالانه یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون مترمکعب آب از این شهرستان، گفت: مردم سمیرم تشنهاند و سد شهید از سال ۱۳۶۹ تاکنون بلاتکلیف مانده است. همچنین کشاورزان باغات دنای علیا علیرغم نداشتن درآمد، بالاترین مبلغ آببها را پرداخت میکنند. وی خواستار دائمی شدن مجوزهای پمپاژ موقت و پرداخت حقوق معوقه کارکنان شرکت میراب شد.
انتقاد از اصرار بر استفاده از پساب به جای آب خام
«هوشنگ هادیانپور»، نماینده شازند، با انتقاد از تخصیص نیافتن ۳۰ لیتر آب وعدهدادهشده به شهرک صنایع کشاورزی، تصریح کرد: چرا برخلاف وعدهها، همچنان بر استفاده از پساب اصرار میشود؟ همچنین بروکراسی اداری در پروندههای حفر چاه به جای قنات، دو سال است که متوقف مانده است.
نگرانی از قطعی برق در تابستان و کیفیت آب در یزد و کرمان
«بهشید برخوردار»، نماینده زرتشتیان و عضو کمیسیون، ضمن تقدیر از زحمات وزارت نیرو، بر لزوم ارتقای کیفیت آب در روستاهای یزد و کرمان تأکید کرد و نسبت به نگرانی شدید مردم از احتمال قطعی برق در فصل گرما هشدار داد.
اتهام «ترک فعل» در پرداخت خسارت سیل
«جهانبخش قلاوند»، نماینده اندیمشک، با انتقاد از عدم لایروبی رودخانهها که به خسارات سنگین سیل فروردین ماه انجامید، گفت: وزارت نیرو در پرداخت خسارات به مردم ترک فعل کرده است. شبکه ۷۰۰ کیلومتری فرسوده و وضعیت صفر فاضلاب در اندیمشک غیرقابل تحمل است.
تأکید بر عدم تعدیل نیرو با فشار بر واحدهای تولیدی
«احد آزادیخواه»، نماینده ملایر، ضمن تمجید از اقدام سریع توانیر در وصل مجدد برق پس از حوادث اخیر، هشدار داد: نباید با فشار بر واحدهای تولیدی برای کاهش مصرف برق، شاهد تعدیل نیرو و بیکاری کارگران باشیم.
انتقاد از توقف ۵ ساله لایحه آبخیزداری
«علیرضا عباسی»، نایب رئیس کمیسیون، با انتقاد از توقف پنج ساله لایحه آبخیزداری در دولت، گفت: برای گندمی که ۳۰ سانتیمتر ریشه دارد، مجوز آب میخواهند! این نگاه با امنیت غذایی در تضاد است. وزارت نیرو باید تخصیص حجمی آب را طبق برنامه هفتم توسعه اجرایی کند.
جمعبندی رئیس کمیسیون: اولویت مطلق برق چاههای کشاورزی
«محمدجواد عسکری»، رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس، در جمعبندی این نشست، معاونان وزیر نیرو را موظف به پیگیری ویژه نکات مطرحشده کرد و گفت: اجرای کانالهای یک و دو زیر سدها، وظیفه ذاتی وزارت نیرو است. تأمین برق پایدار چاههای کشاورزی باید در اولویت مطلق قرار گیرد تا جهش تولید در این بخش آسیب نبیند. وی از برگزاری نشست هفته آینده برای بررسی اعتبارات اجرای طرحهای مهم خبر داد.
پاسخ وزیر نیرو: ایستادگی در برابر قدرتهای بزرگ و کاهش مصرف بیسابقه برق
«عباس علیآبادی»، وزیر نیرو، در پاسخ به انتقادات، با اشاره به تمدن دیرینه ایران در مدیریت آب، گفت: ما مقابل بزرگترین قدرتهای دنیا ایستادهایم. در یک سال اخیر ۹ هزار مگاوات به ظرفیت برق کشور اضافه شده و برای اولین بار تراز مصرف به صورت نزولی درآمده است که نمرهای ممتاز برای صنعت برق محسوب میشود.
وی تأکید کرد: اگر در استانی کمکاری مشاهده شده، به دلیل محدودیت فرصتها بوده است. وزیر نیرو خاطرنشان کرد: با تمام توان خود را برای زمستان پیشرو آماده میکنیم و جلسات مستمر دولت برای رفع چالشهای انرژی در حال برگزاری است.
آموزش4 هفته پیشانگورتان کشمشی نشود!؟ ۵ توصیه فوری برای باغداران انگور
پرونده ویژه4 هفته پیشلطفعلیزاده خبر داد: پارک کشاورزی وارد فاز جدید مأموریتگرایی شد
آموزش3 هفته پیشتشتک آبخور، یکی از ارکان مدیریت پایدار آب در باغهای مدرن
خبرهای سازمانی2 هفته پیشدستورالعمل جدید پروانههای گلخانه به تمام استانها ابلاغ میشود
گوناگون4 هفته پیشهمافزایی سیاستگذاران و نخبگان فناوری؛ ایرانمال میزبان همایش ملی شرکتهای دانشبنیان
دانستنی ها4 هفته پیشبرنامه معاونت آموزش و ترویج کشاورزی برای بهینهسازی انرژی اعلام شد
مقالات4 هفته پیشکشاورزیِ هوشمند در ایران؛ از آرمانِ «دادهمحوری» تا واقعیتِ «زیرساختگریز»
خبرهای سازمانی3 هفته پیشسرمایه پنهان: آغاز برنامه ملی ثبت دانش بومی کشاورزان توسط سازمان تات



























