افزایش ۸ برابری کانون‌های گردوغبار؛ زنگ خطر برای ۲۲ استان

پایگاه خبری داوان نیوز: نشست تخصصی سازمان منابع طبیعی با هشدار نسبت به بحران بی‌سابقه ریزگردها، بر لزوم مدیریت یکپارچه زمین و مشارکت جوامع محلی به‌عنوان کلید اصلی مهار فرسایش بادی تأکید کرد.

به گزارش داوان نیوز، پدیده گردوغبار و ماسه‌های روان به یکی از جدی‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی ایران تبدیل شده است. بر اساس آخرین تحلیل‌های مبتنی بر شاخص عمق اپتیکی آئروسل (AOD)، وسعت مناطق تأثیرپذیر از گردوغبار در کشور از ۴.۵ میلیون هکتار در دهه ۱۳۸۰ به ۳۶.۵ میلیون هکتار در دهه ۱۳۹۰ افزایش یافته است . این مقاله با تکیه بر یافته‌های نشست تخصصی «منابع گردوغبار و ماسه‌های روان در ایران» و سایر منابع معتبر، به بررسی علل، پیامدها و راهکارهای مدیریتی این پدیده می‌پردازد.

طوفان‌های شن و گردوغبار از مخاطرات رایج هواشناسی در مناطق خشک و نیمه‌خشک هستند که مقادیر زیادی ذرات معدنی معلق در هوا ایجاد می‌کنند . ایران به دلیل قرارگیری در کمربند خشک و نیمه‌خشک جهان، همواره با این پدیده مواجه بوده است، اما گسترش بی‌سابقه آن در سال‌های اخیر، زنگ خطری جدی برای کشور محسوب می‌شود. برآوردها نشان می‌دهد که حدود ۳۰ میلیون هکتار از اراضی کشور تحت تأثیر فرسایش بادی قرار دارد و ۱۴ میلیون هکتار کانون بحرانی در ۲۲ استان شناسایی شده است .

علل و منابع تولید گردوغبار

• عوامل طبیعی و انسانی
  پدیده گردوغبار ریشه در دو دسته عوامل طبیعی و انسانی دارد. ساختارهای زمین‌شناسی خاص، شرایط اقلیمی خشک، خاک‌های مستعد فرسایش و کمبود بارندگی، بستر طبیعی مناسبی برای تولید گردوغبار فراهم کرده‌اند . در کنار این عوامل، فعالیت‌های انسانی نظیر برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، تخریب پوشش گیاهی، مدیریت ناپایدار زمین و تغییر اقلیم نقش مهمی در تشدید این پدیده ایفا می‌کنند. برآورد شده است که حدود ۲۵٪ از انتشار گردوغبار در سطح جهانی، ناشی از فعالیت‌های انسانی است .
• منابع داخلی گردوغبار
  دریاچه ارومیه: دکتر حمیدرضا عباسی، عضو هیئت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، در نشست تخصصی سازمان منابع طبیعی به تحلیل بادهای فرساینده در حاشیه دریاچه ارومیه پرداخت و نقش این بادها را در تشدید فرسایش بادی و تولید گردوغبار تشریح کرد .

  استان سیستان و بلوچستان: این استان به‌عنوان یکی از کانون‌های اصلی گردوغبار در کشور شناخته می‌شود. علت‌های اصلی بروز ریزگردها در این منطقه مورد بررسی قرار گرفته و بر ضرورت مدیریت یکپارچه پروژه‌ها تأکید شده است .

  تالاب‌های خشک‌شده: خشک‌شدن تالاب‌هایی که زمانی از حرکت گردوغبار جلوگیری می‌کردند، اکنون خود به منشأ ریزگردها تبدیل شده‌اند. تالاب بین‌المللی هورالعظیم نمونه‌ای است که به کانون ریزگرد تبدیل شده است .

  اراضی کشاورزی رها شده و دق‌های رسی: اراضی کشاورزی رها‌شده به‌ویژه در شرق اهواز و همچنین «دق‌های رسی» و خاک‌های شور و قلیایی که پوشش گیاهی خود را از دست داده‌اند، از دیگر منابع مهم تولید گردوغبار محسوب می‌شوند.

• منابع فرامرزی گردوغبار
  برآوردها نشان می‌دهد که بیش از ۲۷۰ میلیون هکتار از اراضی کشورهای همسایه ایران منشأ گردوغبار هستند؛ رقمی که به‌مراتب فراتر از ۳۴ میلیون هکتار کانون‌های داخلی است . کشورهای عربستان با ۹۰ میلیون هکتار و عراق با ۳۲ میلیون هکتار مناطق غبارخیز، در صدر تهدیدات قرار دارند . دشت بین‌النهرین و تالاب‌های جنوب عراق به‌دلیل سیاست‌های مهار آب در ترکیه و ایران (کاهش دبی رودخانه‌های دجله و فرات) با کاهش منابع آبی مواجه شده و به کانون‌های فعال گردوغبار تبدیل شده‌اند .

پیامدهای گردوغبار و ماسه‌های روان

• اثرات بهداشتی
  ذرات معلق ناشی از طوفان‌های گردوغبار به‌طور مستقیم سبب آلودگی هوا و افزایش غلظت ذرات معلق (PM) می‌شوند. بر اساس مطالعات معتبر، در تقریباً ۸۵٪ از تحقیقات انجام‌شده، ارتباط معناداری بین مواجهه با گردوغبار و عوارض بهداشتی مشاهده شده است که عمدتاً شامل مرگ‌ومیر و بیماری‌های تنفسی و قلبی-عروقی بوده است. همچنین این پدیده می‌تواند موجب بروز عوارض آلرژیک پوستی و چشمی، بیماری‌های عفونی و حتی پیامدهای نامطلوب زایمانی مانند زایمان زودرس و کموزنی نوزادان شود.
• اثرات اقتصادی و اجتماعی
  گردوغبار تأثیر مستقیمی بر بخش کشاورزی دارد و کاهش کیفیت خاک و آلودگی منابع آب، عملکرد محصولات زراعی را به شدت کاهش می‌دهد . ذرات معلق موجب آسیب به تجهیزات صنعتی و کاهش راندمان نیروگاه‌ها می‌شوند. کاهش دید ناشی از گردوغبار، افزایش تصادفات جاده‌ای و لغو پروازها را به دنبال دارد که سالانه خسارت‌های قابل توجهی به کشور وارد می‌کند . همچنین فرسایش بادی منجر به کاهش حاصلخیزی خاک، پر شدن کانال‌های آبیاری و تسریع بیابان‌زایی می‌شود .

راهکارهای مدیریتی و تثبیت

• مدیریت پایدار زمین
  دکتر عباسی در نشست تخصصی سازمان منابع طبیعی تأکید کرد که اساس مهار فرسایش بادی در سیستان، مدیریت پایدار زمین است. بدون توجه به معیشت پایدار، کاربری صحیح اراضی و مشارکت جوامع محلی، اقدامات مقابله‌ای اثربخش نخواهد بود . این رویکرد مبتنی بر این اصل است که موفقیت پروژه‌های مقابله با گردوغبار در گرو جلب مشارکت مردم محلی و تأمین معیشت جایگزین برای آن‌هاست.
• راهکارهای زیستی
  احداث کمربندهای سبز و جنگل‌کاری با استفاده از گیاهان مقاوم به خشکی، از مهم‌ترین روش‌های تثبیت خاک و مقابله با گردوغبار است . ایجاد بادشکن زنده با کاشت درختان مناسب و استفاده از گیاهان خزنده برای جلوگیری از حرکت شن‌ها از دیگر راهکارهای مؤثر است . همچنین احیای پوشش گیاهی اراضی تخریب‌شده با محصور کردن عرصه‌ها و محدود ساختن ورود انسان و دام می‌تواند به تدریج به تثبیت طبیعی خاک منجر شود.
• راهکارهای مکانیکی
  روش‌های مکانیکی در شرایط اکولوژیکی خاص مناطق بیابانی قابل اجرا هستند و نیازی به آب ندارند. این روش‌ها با نقش حمایتی خود به استقرار پوشش گیاهی کشت‌شده کمک می‌کنند . پروژه اجرای بادشکن غیرزنده به‌صورت نمونه در سطح ۲۰ هکتار از عرصه‌های بیابانی حسین‌آباد میشمست در استان قم، با مشارکت دانشگاه تهران و سازمان منابع طبیعی در حال انجام است. در این پروژه، ۱۱ روش بادشکن غیرزنده از جمله بادشکن با ساقه نی، توری‌های کنفی و نمدی به‌صورت همزمان استفاده می‌شود تا بهترین و کاربردی‌ترین روش انتخاب شود .

  احداث بادشکن در اطراف مزارع و استفاده از مالچ‌های زیستی و سازگار با محیط‌زیست از دیگر روش‌های مکانیکی مهار گردوغبار هستند . استفاده از فناوری‌های نوین مانند توری‌ها و پارچه‌های زیست‌سازگار گیاهی از جنس پلی‌لاکتیک اسید (PLA) که در چین با موفقیت همراه بوده، در ایران نیازمند بررسی بیشتر با توجه به شرایط اکولوژیکی متفاوت و ملاحظات اقتصادی است.

• راهکارهای مدیریتی و نهادی
  همکاری بین‌بخشی: در نشست تخصصی سازمان منابع طبیعی، بر لزوم همکاری و تعامل مؤثر میان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور به‌عنوان واحد اجرایی و مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور به‌عنوان بازوی علمی و تحقیقاتی تأکید ویژه‌ای شد .

رفع تداخلات مأموریتی: در این نشست، نقدهایی نسبت به تداخل مأموریتی سازمان حفاظت محیط‌زیست در حوزه آلودگی هوا و اتمسفر با وظایف دفتر امور بیابان سازمان منابع طبیعی مطرح شد. این موضوع به‌عنوان هشداری برای تضعیف نقش تخصصی سازمان منابع طبیعی مورد تأکید قرار گرفت .

همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی: با توجه به سهم بالای منابع فرامرزی در گردوغبار ایران، همکاری با کشورهای همسایه ضروری است. ایران با پیگیری دیپلماتیک و تصویب قطعنامه‌هایی در مجامع سازمان ملل، از جمله نامگذاری ۲۱ تیرماه به عنوان روز جهانی مقابله با گردوغبار، تلاش کرده است توجه بین‌المللی را به این معضل جلب کند .

پایش و پیش‌آگاهی: به‌کارگیری سامانه‌های پایش و پیش‌آگاهی برای واکنش سریع به پدیده گردوغبار از دیگر راهکارهای مؤثر است . پایش این پدیده قبل از شروع عملیات تثبیت و پایدار ساختن بستر خاک، از برنامه‌های ضروری است که باید اجرا شود .

• فناوری‌های نوین
  استفاده از روش‌های نوین آبیاری در کشت گیاهان، علاوه بر رفع کمبود آب، از تبخیر سطح خاک و تلفات آب جلوگیری کرده و سبب افزایش راندمان تثبیت ماسه‌زارها می‌شود . همچنین کاربرد مواد معدنی که به‌صورت طبیعی در عرصه‌های بیابانی وجود دارند، می‌تواند گزینه‌ای مناسب برای ساخت بادشکن‌های مکانیکی با قیمت کمتر و سازگاری بیشتر با محیط‌زیست باشد .

چالش‌ها و موانع

علیرغم شناسایی منابع گردوغبار و وجود تجربیات علمی و عملی برای مقابله با آن، مهم‌ترین مانع در مسیر مهار این پدیده، نبود اراده و ناهماهنگی در سطح مدیران اجرایی است. به گفته کارشناسان، گاه منافع بخشی بر منافع ملی ترجیح داده می‌شود و طرح‌های ارائه‌شده بر اساس موازین علمی، حتی در حد پایلوت نیز اجرا نمی‌شوند.

به گزارش اخبار روزانه کشاورزی، پدیده گردوغبار و ماسه‌های روان در ایران با گسترش بی‌سابقه ۳۶.۵ میلیون هکتاری مناطق تأثیرپذیر، به یک بحران ملی تبدیل شده است. این پدیده ریشه در عوامل طبیعی و انسانی متعددی دارد که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به خشک‌شدن تالاب‌ها، برداشت بی‌رویه از منابع آب، تخریب پوشش گیاهی و سهم بالای منابع فرامرزی اشاره کرد. پیامدهای گسترده بهداشتی، اقتصادی و اجتماعی این پدیده، ضرورت اقدام جدی و هماهنگ را اجتناب‌ناپذیر می‌سازد.

راهکارهای مقابله با گردوغبار طیف وسیعی از روش‌های زیستی، مکانیکی و مدیریتی را در بر می‌گیرد. تجربه نشان داده است که بدون توجه به معیشت پایدار و مشارکت جوامع محلی، اقدامات مقابله‌ای اثربخش نخواهد بود. همچنین همکاری مؤثر میان نهادهای اجرایی و پژوهشی داخل کشور و دیپلماسی فعال با کشورهای همسایه برای کنترل منابع فرامرزی، از الزامات اساسی موفقیت در این عرصه است. رفع تداخلات مأموریتی و ایجاد هماهنگی بین سازمان‌های مسئول، نخستین گام برای خروج از وضعیت کنونی و حرکت به سوی مدیریت پایدار این پدیده است.

منابع:
– سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور
– مرکز تحقیقات آلودگی هوا، دانشگاه علوم پزشکی تهران
– همشهری آنلاین
– اولین همایش ملی مهندسی عمران و علوم زمین
– اکوایران
– خبرگزاری دانشجو
– سازمان حفاظت محیط زیست
– ایسنا