انعطاف پژوهش در ایستگاه لاهیجان؛ از برگ سبز چای تا ژنِ ماندگار خوج

پایگاه خبری داوان نیوز: براساس رویدادهای تاریخی ثبت شده، چای در سال 1279 وارد کشور شد. ، نخستین بوته‌های چای وارداتی ایران در زمینی به وسعت حدود 50 هکتار در لاهیجان کاشته شد. امروز همان مکان که با نام‌هایی چون باغ گیاهشناسی، باغ اکولوژی و ایستگاه تحقیقات باغبانی شناخته می‌شده، اکنون به نام باغ ایستگاه تحقیقات کشاورزی و باغ گیاه شناسی لاهیجان تابلو دارد و ایستگاه گل و گیاه نیز یکی از نامهایی بوده که در طول تاریخ داشته است و از سال 1374 رسما نام گل و گیاه نهاده شد و البته فعالیتهای آن در حوزه گل و گیاه و درختان میوه متمرکز شده است.
در گفت‌وگو با دکتر محمدرضا عباسی مژدهی، رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان گیلان، از تحولات این ایستگاه تاریخی، مأموریت‌های راهبردی آن در حوزه گیاهان زینتی و درختان میوه ، و اهمیت تنها کلکسیون ملی گلابی بومی کشور می‌گوییم.

 با اجازه، گفت‌وگو را با اشاره به پیشینه ارزشمند این ایستگاه آغاز می‌کنم. مستندات تاریخی نشان می‌دهد که ایستگاه لاهیجان در سال ۱۳۰۶ و با وسعت حدود 50 هکتار به عنوان نخستین ایستگاه تحقیقات کشاورزی در شمال کشور تأسیس شده و حتی محل کشت اولین بوته‌های چای وارداتی توسط کاشف‌السلطنه بوده است. به نظر شما، این پیشینه غنی چه تأثیری بر جایگاه فعلی ایستگاه در نظام تحقیقات کشاورزی کشور داشته است؟

بسیار سپاسگزارم. دقیقاً اشاره درستی داشتید. این ایستگاه نه‌تنها از نظر قدمت، بلکه از نظر تبار علمی نیز منحصربه‌فرد است. تحول آن از موسسه چایکاری، بنگاه فلاحت یا کشاورزی، ایستگاه کشاورزی، ایستگاه باغبانی و ایستگاه تحقیات گل و گیاهان زینتی و در نهایت ایستگاه تحقیقات کشاورزی و باغ گیاه شناسی است. این پیشینه، امروز به عنوان سرمایه‌ای راهبردی، به ما امکان می‌دهد که در حوزه‌های اولویت‌داری چون گیاهان زینتی و درختان میوه با پشتوانه علمی قوی حرکت کنیم.

جالب است بدانید که در تقاضای ثبت مالکیت این اراضی در سال ۱۳۱۱، به وجود عمارت، کارخانه، تلمبار، طویله، گلخانه و دو باب خانه گالی‌پوش اشاره شده است. آیا هنوز اثری از این زیرساخت‌های تاریخی در ایستگاه باقی است؟

بله، بخشی از این زیرساخت‌ها بازسازی و بخشی نیز به عنوان میراث علمی-تاریخی حفظ شده‌اند. اما نکته مهم‌تر، تداوم کارکردی این امکانات است. آن گلخانه اولیه، نشان‌دهنده رویکرد آینده‌نگرانه بنیان‌گذاران بوده و امروز نیز گلخانه‌ موجود بستر اجرای پروژه های تحقیقاتی در حوزه گیاهان زینتی از سال 1374 هستند. (متاسفانه این ایستگاه هیچ زمانی گلخانه مدرن نداشته است).

بر اساس متن، این ایستگاه زمانی محل تحقیقات چای، برنج، سبزی، حبوبات و محصولات باغی بوده، این ایستگاه از ابتدا با محصول باغبانی یعنی چای کار خود را شروع کرده است و حتی در آن دوره ۹۲ رقم میوه نگهداری می‌شده است. این تغییر مأموریت را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

این تغییرات، هوشمندانه و مبتنی بر تقسیم کار ملی بود. با تأسیس ایستگاه تحقیقات برنج در رشت (۱۳۴۲) و ایستگاه زراعی لشت‌نشا (۱۳۴۵)، تمرکز لاهیجان بر درختان میوه دانه‌دار و هسته‌دار شد. این تخصص‌گرایی، امروز به نقطه قوت ما تبدیل شده؛ به‌طوری که پس از انقلاب اسلامی و به ویژه از سال ۱۳۷۴ با محول شدن تحقیقات چای به سازمان چای، ایستگاه ما با مصوبات سازمان تات و هدایت مؤسسه اصلاح و تهیه نهال و بذر و سپس موسسه تحقیقات علوم باغبانی مأموریت جدیدی در حوزه گل و گیاهان زینتی یافت.

یکی از نقاط عطف، سال ۱۳۸۸ است که در اولویت‌بندی جدید مؤسسه، محصولاتی مانند گلابی بومی (خوج)، ازگیل، ازگیل ژاپنی، ریز میوه ها از جمله تمشک و بلوبری و اکنون ذخایر ژنتیکی تمشک و بلوبری کشور در این ایستگاه تحقیقات مستقر شده است به فعالیت‌های ایستگاه اضافه شدند. ادعا شده که تنها کلکسیون منحصربه‌فرد گلابی بومی کشور در این ایستگاه وجود دارد. لطفاً بیشتر توضیح دهید.

دقیقاً. این کلکسیون یک گنجینه ژنتیکی ارزشمند است. “گلابی محلی” یا به زبان محلی “خوج”نه تنها از نظر تنوع ژنتیکی کم‌نظیر است، بلکه سازگاری بالایی با شرایط اقلیمی گیلان دارد. حفظ و معرفی این ارقام بومی، بخشی از راهبرد ما برای مقابله با فرسایش ژنتیکی و کاهش وابستگی به ارقام خارجی است. علاوه بر این، ازگیل ژاپنی و ارقام تمشک و ارقام بلوبری نیز به دلیل پتانسیل اقتصادی و دارویی، در اولویت پژوهش‌های کاربردی قرار دارند.

تأمین اعتبارات چگونه انجام می‌شود؟ آیا چالش خاصی وجود دارد؟

اعتبارات جاری و پروژه‌های مصوب از طریق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان گیلان و با منبع مالی سازمان تات تأمین می‌گردد. اما برای پروژه‌های فرابخشی و خاص، مانند برخی طرح‌های زیرساختی یا توسعه‌ای، از سایر نهادها مثل سازمان جهاد کشاورزی استان گیلان در قالب قراردادهای فی مابین تامین اعتبار می شود. طبیعتاً کسری اعتبارات و تورم، چالش همیشگی است، اما با اولویت‌بندی صحیح و بهره‌مندی از سرمایه‌های علمی و ژنتیکی ایستگاه، توانسته‌ ایم عملکرد قابل قبولی داشته باشیم.

در پایان، اگر بخواهید مهم‌ترین دستاورد کنونی ایستگاه لاهیجان را در یک جمله بیان کنید، چه خواهید گفت؟

دکتر عباسی مژدهی: ایستگاه تحقیقات لاهیجان امروز، تنها مرکز دارای کلکسیون ملی گلابی بومی کشور و هم‌زمان پیشگام تحقیقات کاربردی گل و گیاهان زینتی در شمال ایران است که با حفظ میراث حدود 100 ساله خود (از ۱۳۰۶ تاکنون) و علاوه بر همه این دستاوردها و با توجه به غنای گیاهی متنوع اعم از گیاهان بومی و غیر بومی و با افتتاح باغ گیاه شناسی در آذر ماه 1404 امکان بازدیدهای همه روزه حتی در ایام تعطیل برای تمام اقشار مختلف مردم و علاقمندان فراهم می باشد.

داوان نیوز: بسیار سپاسگزارم از وقتی که در اختیار ما قرار دادید و اطلاعات ارزشمندتان را به اشتراک گذاشتید.
دکتر عباسی مژدهی: سپاس از شما. امیدوارم این گفت‌وگو به شناخت بهتر ظرفیت‌های تحقیقاتی استان گیلان کمک کند.