بحران تنگه هرمز؛ جهان در آستانه کمبود ۲۰ میلیون تنی اوره

پایگاه خبری داوان نیوز: سونامی ۸۵۰ دلاری اوره در بازارهای جهانی در حالی رخ داده که خروج ۵ میلیون تن تولید سالانه ایران از مدار تجارت، همزمان با فصل کاشت بهاره نیمکره شمالی، زنگ خطر قحطی و تورم مواد غذایی را برای نیمه دوم ۲۰۲۶ به صدا درآورده است.

به گزارش خبرنگار داوان نیوز، با تشدید تنش‌های نظامی در منطقه خلیج فارس در بهار سال ۲۰۲۶، تنگه هرمز – که به عنوان “شریان حیاتی” تجارت جهانی انرژی و کود شناخته می‌شود – عملاً به روی کشتیرانی تجاری بسته شده است. شواهد نشان می‌دهد که آمار عبور روزانه کشتی‌ها از صدها فروند به تعداد انگشت‌شمار (کمتر از ۱۰ فروند) کاهش یافته است . این بحران که از اواخر فوریه ۲۰۲۶ آغاز شده، اکنون از حوزه انرژی به بخش کشاورزی سرایت کرده و زنجیره تامین غذا در سراسر جهان را با شوکی مشابه بحران سال ۲۰۲۲ اما با ابعادی هولناک‌تر مواجه ساخته است .

کارشناسان سازمان ملل هشدار داده‌اند که حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد از عرضه جهانی کود به دلیل این بحران مسدود شده و قیمت اوره در بازارهای بین‌المللی رشد فاجعه‌باری داشته است .

جایگاه ایران: توقف کامل صادرات در اوج نیاز جهانی

پیش از شروع بحران، جمهوری اسلامی ایران به عنوان یکی از قطب‌های اصلی تولید و صادرات اوره در جهان شناخته می‌شد. آمارها نشان می‌دهد:

– ظرفیت تولید سالانه ایران: حدود ۴.۵ تا ۵ میلیون تن اوره .
– سهم در تجارت جهانی: ایران سالانه بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار تن صادرات دارد که چیزی نزدیک به ۱۰ درصد از کل تجارت جهانی اوره را تشکیل می‌دهد و ایران را در جمع سه صادرکننده برتر جهان قرار می‌داد .
– توقف کامل: با تشدید درگیری‌ها و بسته شدن مسیرهای کشتیرانی، تولید ایران عملاً از مدار تجارت جهانی خارج شده است. برآوردها حاکی از آن است که حدود ۳۵۰ تا ۴۰۰ هزار تن تولید ماهانه ایران به بن‌بست خورده است .

علاوه بر ایران، متحدان منطقه‌ای آن نظیر قطر نیز با مشکل مواجه شده‌اند. مجموع ظرفیت تولید ایران و قطر حدود ۱۵ میلیون تن در سال برآورد می‌شود که خروج آن از بازار، خلأ بزرگی در تامین ایجاد کرده است .

افزایش قیمت: سونامی ۷۰ درصدی اوره

آمارهای منتشر شده نشان‌دهنده یک جهش تاریخی در قیمت کود اوره در مدت زمان کمتر از دو ماه است:

– قیمت جهانی (خلیج فارس): قیمت هر تن اوره دانه‌شده (Granular Urea) که پیش از بحران حدود ۵۰۰ دلار بود، در هفته‌های اخیر به بیش از ۸۵۰ دلار رسیده است که رشدی بیش از ۷۵ درصد را نشان می‌دهد .
– بازار آمریکا (نولا – NOLA): بازار آمریکا که به شدت به واردات وابسته است، شوک شدیدتری را متحمل شده و قیمت‌ها از مرز ۶۸۳ دلار عبور کرده و روند صعودی آن ادامه دارد .
– آسیای اقیانوسیه (استرالیا): قیمت اوره در بندر جیلونگ استرالیا به ۱,۴۲۰ دلار استرالیا (بیش از ۱,۰۰۰ دلار آمریکا) رسیده که افزایشی معادل ۶۸ درصد را نشان می‌دهد. دولت استرالیا ناچار شده برای تامین کود فصل کاشت، به طور مستقیم وارد عمل شود .

تحلیل علت افزایش شدید قیمت:
۱. ترکیب شوک‌های عرضه: برخلاف بحران اوکراین که عمدتاً قیمت گاز را افزایش داد، بحران کنونی هم مسیر فیزیکی حمل (بسته شدن تنگه) و هم مواد اولیه (گاز طبیعی) را همزمان قطع کرده است .
۲. اثر فصلی: این بحران دقیقاً مصادف با “پنجره کاشت بهاره” در نیمکره شمالی (آمریکا، اروپا و چین) است. در این بازه زمانی، تقاضا برای کود حداکثر است و هرگونه اختلال در عرضه مستقیماً به قیمت‌ها فشار می‌آورد .

زنجیره تامین: فروپاشی لجستیک

وضعیت فعلی صرفاً کاهش تولید نیست، بلکه فروپاشی کامل لجستیک در منطقه است:

– کشتی‌های سرگردان: حداقل ۲۱ فروند کشتی حامل حدود یک میلیون تن کود در خلیج فارس زمین‌گیر شده‌اند و امکان خروج ندارند .
– فورس ماژور: شرکت اپراتور قطر انرژی (QatarEnergy) – صاحب بزرگترین تاسیسات تک واحدی اوره در جهان (QAFCO) – وضعیت فورس ماژور اعلام کرده است .
– کمبود گاز: حتی کشورهایی که در خلیج فارس تولید می‌کنند، به دلیل توقف صادرات گاز از ایران و قطر، با کمبود خوراک کارخانه‌های خود مواجه هستند .

واکنش کشورها: استرالیا در بحران، چین در امنیت

واکنش کشورهای مختلف به این بحران متفاوت بوده و شکاف عمیقی در امنیت غذایی منطقه‌ای ایجاد کرده است:

۱. استرالیا و غرب: واردات نظامی و جیره‌بندی
استرالیا که کاملاً به واردات وابسته است، دولت را مجبور به مداخله کرده است. وزارت کشاورزی استرالیا با فعال کردن صندوق ذخایر استراتژیک، به شرکت‌های “CSBP” و “Incitec” برای تضمین محموله‌های اوره چراغ سبز نشان داده است. با این حال، کشاورزان استرالیایی نسبت به تامین کود برای “کود سرک” (Top-dressing) در ماه‌های ژوئن و جولای ابراز نگرانی شدید کرده‌اند . در آمریکا، کشاورزان طی نامه‌ای به رئیس‌جمهور خواستار اسکورت نظامی کشتی‌های حامل کود توسط نیروی دریایی شده‌اند .

۲. چین: جزیره امن با زغال سنگ
در سمت دیگر جهان، چین به لطف یک تصمیم استراتژیک چند دهه پیش، از این بحران مصون مانده است. برخلاف خاورمیانه که از گاز استفاده می‌کند، حدود ۷۸ درصد از تولید اوره چین مبتنی بر زغال سنگ است . این موضوع باعث شده که چین نه تنها دچار کمبود نشود، بلکه قیمت داخلی اوره در چین حدود یک سوم قیمت‌های سرسام‌آور بازار جهانی باشد. دولت چین نیز تا آگوست ۲۰۲۶ هرگونه صادرات اوره را ممنوع اعلام کرده تا ذخایر داخلی خود را برای کاشت بهاره حفظ کند .

چشم‌انداز و سناریوهای پیش رو

کارشناسان اقتصادی و موسسات تحقیقاتی چشم‌انداز روشنی برای کوتاه مدت ترسیم نمی‌کنند:

– پیش‌بینی قیمت: موسسه آکسفورد اکونومیکس پیش‌بینی قیمت اوره را برای سه ماهه دوم ۲۰۲۶ به میزان ۲۰ درصد افزایش داده و ریسک‌ها را “متمایل به صعودی” ارزیابی کرده است .
– کسری عرضه: تحلیلگران ارشد موسسه “فاندر چاینا” هشدار می‌دهند که کسری عرضه جهانی اوره ممکن است از ۲۰ میلیون تن فراتر رود .
– بحران قریب‌الوقوع غذا: با توجه به اینکه نیمکره جنوبی (برزیل، آرژانتین، آفریقای جنوبی و استرالیا) برای فصل کاشت خود در جولای تا سپتامبر (تیر تا شهریور) آماده می‌شود، اگر تا آن زمان بحران حل نشود، شاهد کاهش شدید عملکرد محصولات کشاورزی و به تبع آن، قحطی و تورم مواد غذایی در سطح جهانی خواهیم بود .

به گزارش اخبار روزانه کشاورزی، بحران تنگه هرمز در سال ۲۰۲۶ ثابت کرد که امنیت غذایی جهان چقدر بر شانه‌های آبراهه‌های باریک و شکننده استوار است. با خروج ایران (به عنوان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان) و قطر از مدار تولید، و با توجه به وابستگی شدید غرب و اقیانوسیه به واردات، جهان با بدترین بحران کود از جنگ جهانی دوم تاکنون مواجه است.

در حالی که چین با تکیه بر فناوری زغال‌سنگ از این گرداب عبور کرده، بسیاری از کشورهای در حال توسعه و حتی توسعه یافته غربی در آستانه یک فاجعه کشاورزی قرار دارند. تنها راه حل کوتاه مدت، بازگشت ثبات سیاسی به منطقه و از سرگیری عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز است؛ در غیر این صورت، افزایش قیمت اوره تنها سرآغاز موج سنگین گرانی مواد غذایی در نیمه دوم سال ۲۰۲۶ خواهد بود.