بحران
تیک تاک ساعت؛ ثانیه های بحرانی برای صنعت کود و سم
«ساعت در حال تیک زدن است»؛ هشدار سازمان ملل درباره طوفان کامل در نظام غذایی جهانی، برای صنعت نهادههای کشاورزی ایران معنایی دوچندان دارد: تداوم جنگ با آمریکا و اسرائیل به دلیل وابستگی ۳۰ درصدی زنجیره تأمین به خاورمیانه و افزایش ۲۵ درصدی هزینهها، میتواند تولید کود و سم را متوقف و امنیت غذایی کشور را از بین ببرد.
پایگاه خبری داوان نیوز: صنعت تولید کود و سموم کشاورزی در ایران به دلیل وابستگی شدید به مواد اولیه مشتق از نفت و گاز و همچنین واردات ترکیبات شیمیایی واسطهای، در برابر تنشهای ژئوپلیتیکی بسیار آسیبپذیر است. وقوع جنگ بین ایران از یک سو و آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر، با ایجاد شوک سهبعدی (افزایش هزینههای تولید، اختلال در زنجیره تأمین، و بحران شدید ارزی) این صنعت را در آستانه فروپاشی قرار داده است.
به گزارش خبرنگار داوان نیوز، کشاورزی پایدار و امنیت غذایی هر کشوری به شدت به دسترسی مطمئن و با قیمت مناسب به نهادههایی نظیر کودهای شیمیایی و سموم دفع آفات وابسته است. در ایران، صنعت تولید این نهادهها نه تنها به خوراک پتروشیمیایی (مواد اولیه نفتی و گازی) متصل است، بلکه برای تأمین مواد واسطهای و ترکیبات شیمیایی تخصصی به واردات تکیه دارد. وقوع جنگ گسترده با آمریکا و اسرائیل، این زنجیره شکننده را با شدیدترین شوکهای ممکن روبهرو کرده است.
۱. تأثیر بر هزینههای تولید و قیمت تمامشده
با توجه به وابستگی شدید صنعت کود و سم به حاملهای انرژی و مواد اولیه پتروشیمیایی، افزایش قیمت نفت و گاز در پی تنشهای نظامی، مستقیماً هزینه تولید را بالا میبرد. بر اساس برآوردهای صنعتی، هزینه تولید سموم و آفتکشها بین ۲۰ تا ۲۵ درصد افزایش یافته است. همچنین پیر بروندو، مدیرعامل شرکت FMC، هشدار داده که تداوم درگیری بیش از شش ماه منجر به «سه ضربه همزمان» (افزایش قیمت مواد اولیه، نوسان انرژی و اختلال در لجستیک) خواهد شد.
۲. اختلال در زنجیره تأمین مواد واسطهای
تولیدکنندگان داخلی برای تأمین ترکیبات شیمیایی مورد نیاز خود به شدت به واردات وابسته هستند. حدود ۳۰ درصد از زنجیره تأمین مواد واسطهای پنج شرکت بزرگ کشاورزی جهان از خاورمیانه عبور میکند. در ایران، این مشکل با تحریمهای مضاعف تشدید شده است. بحران پرداخت ارزی و تحریمهای بانکی موجب توقف دهها کشتی در بنادر اصلی (مانند بندر امام خمینی و بندرعباس) شده و دست کم ۴۰ فروند کشتی حامل مواد اولیه با ارزش بیش از یک میلیارد دلار متوقف هستند که زنجیره تولید کود و سم را مختل کرده است.
۳. سقوط ارزش ریال و بحران تأمین ارز
گزارشها حاکی است که ریال ایران در اوایل سال ۲۰۲۶ به کمتر از ۱.۵ میلیون در برابر هر دلار آمریکا سقوط کرده است. هرچند ارز دولتی با نرخ ترجیحی برای نهادههای کشاورزی اختصاص مییابد، اما کمبود منابع و تخصیص محدود، تولیدکنندگان را به سمت بازار آزاد با قیمتهای نجومی سوق داده است.
۴. تأثیر اختلال در حملونقل جهانی و کمبود بینالمللی کود
مسدود شدن تنگه هرمز، هزینه حملونقل و بیمه را بیسابقه افزایش داده است. در سطح جهانی، حدود ۳۰ درصد تجارت اوره مختل شده است. عربستان سعودی یکپنجم کودهای فسفاته جهان را تولید میکند و منطقه خلیج فارس بیش از ۴۰ درصد گوگرد جهان را تأمین میکند. این کمبود جهانی دو اثر معکوس بر تولیدکنندگان داخلی دارد: هم هزینه تأمین مواد اولیه را بالا میبرد و هم صادرات محصولات نهایی را با سودآوری کمتر (یا غیرممکن) مواجه میکند.
۵. پیامدهای نهایی بر کشاورزی و امنیت غذایی
کود و سم حلقه میانی زنجیره امنیت غذایی هستند. کشاورزان ایرانی به دلیل افزایش قیمت نهادهها، مجبور به کاهش مصرف کود و سم یا تغییر الگوی کشت به سمت محصولات کمنیازتر شدهاند. تجربیات مشابه نشان داده که کاهش ۱۰ درصدی مصرف کود میتواند عملکرد گندم را تا ۴ درصد کاهش دهد. این امر به طور مستقیم امنیت غذایی کشور را تهدید میکند.
۶. راهبردهای بقای تولیدکنندگان داخلی
در شرایط بحرانی، تولیدکنندگان داخلی سه راهبرد اصلی را دنبال میکنند:
۶.۱. مدیریت موجودی و تنوعبخشی به زنجیره تأمین
افزایش موجودی مواد اولیه و یافتن منابع جایگزین در داخل کشور یا از مسیرهای تجاری امنتر.
۶.۲. جایگزینی واردات و توسعه داخلی
سرمایهگذاری در صنایع پاییندستی پتروشیمی و بومیسازی فناوری تولید سموم و کودهای پیشرفته برای افزایش تابآوری.
۶.۳. هماهنگی با نهادهای حاکمیتی
هماهنگی بیشتر با وزارت جهاد کشاورزی و بانک مرکزی برای تخصیص به موقع ارز، تسهیل تشریفات گمرکی و ایجاد خطوط اعتباری اضطراری.
نتیجهگیری
جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل، تولیدکنندگان کود و سموم کشاورزی را در معرض شوکی سهبعدی (افزایش هزینه، کاهش دسترسی به مواد اولیه و بحران ارز) قرار داده است. در کوتاهمدت این بحران به صورت افزایش قیمت و کاهش حاشیه سود نمایان میشود، اما تداوم درگیری میتواند به ورشکستگی بخش قابلتوجهی از واحدهای تولیدی و در نتیجه بحران امنیت غذایی منجر شود. همانطور که سازمان ملل متحد هشدار داده، «ساعت در حال تیک زدن است» و برای جلوگیری از «طوفان کامل» در نظام غذایی، تنها یک پنجره فرصت کوتاه باقی مانده است.
پیشنهادها
1. ایجاد کمیته بحران مشترک بین وزارت جهاد کشاورزی، بانک مرکزی و سازمان بنادر برای اولویتدهی به ترخیص محمولههای مواد اولیه کود و سم.
2. اختصاص خط اعتباری ارزی اضطراری با نظارت شفاف به تولیدکنندگان داخلی.
3. تسریع در جایگزینی واردات با حمایت از شرکتهای دانشبنیان برای تولید مواد واسطهای در داخل.
4. طراحی برنامه پایش امنیت غذایی مبتنی بر شاخصهای مصرف کود و عملکرد محصول.