جنگ رمضان و بحران نهاده‌های کشاورزی در ایران

پایگاه خبری داوان نیوز: بسته شدن تنگه هرمز در پی جنگ رمضان، زنجیره تأمین نهاده‌های استراتژیک کشاورزی ایران را با شدیدترین شوک طی پنج دهه اخیر مواجه کرده است. افزایش ۳۱ درصدی قیمت کودهای شیمیایی در بازارهای جهانی و تعطیلی بزرگترین کارخانه اوره جهان در قطر، کشاورزان ایرانی را در تنگنای «تولید یا حذف» قرار داده و نگرانی از کاهش ۲۰ تا ۳۰ درصدی سطح زیر کشت پاییزه را تشدید کرده است.

به گزارش خبرنگار داوان نیوز، رخدادهای اخیر در منطقه که از آن به عنوان “جنگ رمضان” یاد می‌شود، بار دیگر اقتصاد جهانی و به طور خاص زنجیره تأمین کشاورزی را با شوکی عمیق مواجه ساخته است. گزارش‌های بین‌المللی حاکی از آن است که بسته شدن تنگه هرمز در تاریخ ۱۲ اسفند ۱۴۰۴، نه تنها جریان انرژی را مختل کرده، بلکه سدی بزرگ بر سر راه ۴۹ درصد از صادرات اوره جهان و ۳۰ درصد آمونیاک ایجاد کرده است .

این رویداد، که شباهت زیادی به بحران نفتی سال ۱۹۷۳ دارد، معادلات تأمین نهاده‌های استراتژیک برای کشاورزی ایران را به شدت تحت الشعاع قرار داده و فشار فزاینده‌ای بر دوش کشاورزان وارد کرده است.

تحلیل: اثر دومینو بر قیمت و دسترسی

۱. شوک عرضه و قیمت‌های سرسام‌آور
براساس تحلیل‌های مؤسسات بین‌المللی فعال در حوزه کشاورزی، قیمت انواع کودهای شیمیایی در بازه زمانی کوتاه مدت پس از درگیری، رشدی بین ۹ تا ۳۱ درصدی را تجربه کرده است . این افزایش ناگهانی در حالی رخ می‌دهد که ایران خود از تولیدکنندگان بزرگ منطقه محسوب می‌شد، اما اختلال در خطوط حمل و نقل بین‌المللی و قطع دسترسی به مواد اولیه کارخانه‌های پتروشیمی واقع در منطقه خلیج فارس، بازار داخلی را با کمبود مواجه کرده است.

نکته حائز اهمیت، تعطیلی موقت بزرگترین کارخانه اوره جهان در قطر به دلیل آسیب به تأمین گاز طبیعی است . این اتفاق نشان می‌دهد که بحران صرفاً یک مسئله لجستیکی نیست، بلکه ریشه در اختلال فیزیکی زنجیره تأمین انرژی دارد.

۲. کشاورزان در تنگنای سودآوری
برای کشاورز ایرانی، معادله ساده است: هزینه تمام شده تولید به ازای هر هکتار به طور میانگین ۲۰ تا ۳۰ درصد نسبت به سال گذشته افزایش یافته، در حالی که قیمت خرید تضمینی محصولات آنچنان که باید، همگام با تورم نهاده‌ها پیش نرفته است. بسیاری از کشاورزان خرده‌پا اکنون با این سوال اساسی مواجه هستند: “آیا با این قیمت کود، صرفه اقتصادی برای کشت دارد؟”

در بازار آزاد، کیسه‌های ۵۰ کیلوگرمی اوره با قیمت‌هایی فراتر از نرخ مصوب دولتی معامله می‌شود و فساد اداری در شبکه توزیع، دسترسی به این نهاده را به یک چالش روزانه تبدیل کرده است.

۳. وابستگی راهبردی و درس‌های آموخته نشده
آنالیزهای تخصصی حوزه کشاورزی نشان می‌دهد که وابستگی بیش از حد به سیستم‌های کشاورزی صنعتی و مصرف بی‌رویه کودهای شیمیایی باعث شده است که سیستم کشاورزی ایران در مقابل این شوک‌های بیرونی بسیار شکننده باشد.

توصیه‌های سیاستی: گذار از بحران به تاب‌آوری

کارشناسان بین‌المللی راهکارهایی را پیشنهاد می‌دهند که برای دولت و کشاورزان ایرانی بسیار حیاتی است:

– تغییر الگوی کشت (Agroecology): پژوهش‌ها نشان می‌دهد که افزودن حبوبات علوفه‌ای (لگوم) به تناوب زراعی (مثلا کشت شبدر یا یونجه در تناوب با گندم) می‌تواند نیاز به کود نیتروژنه را تا ۹۱ درصد کاهش دهد. این روش نه تنها هزینه را کم می‌کند، بلکه سلامت خاک را بهبود می‌بخشد .
– حمایت هوشمندانه: مشابه آنچه در آمریکا در حال وقوع است، در ایران نیز گروه‌های صنفی خواستار پرداخت یارانه‌های اضطراری به کشاورزان شده‌اند. با این حال، هشدار داده می‌شود که افزایش پرداخت‌های دولتی بدون کنترل بازار، منجر به افزایش بیشتر قیمت‌ها توسط دلالان خواهد شد .

به گزارش اخبار روزانه کشاورزی، جنگ رمضان، شکنندگی واقعی اقتصاد کشاورزی ایران را برملا کرده است. خرید نهاده‌های کشاورزی که پیش از این نیز دغدغه کشاورزان بود، اکنون به یک چالش امنیتی-اقتصادی تمام عیار تبدیل شده است. دولت ناگزیر است ضمن توزیع عادلانه نهاده‌های موجود در کوتاه مدت، هرچه سریعتر برنامه‌های کاهش وابستگی به کودهای شیمیایی از طریق ترویج کشاورزی ارگانیک و تناوب زراعی هوشمند را در دستور کار قرار دهد. در غیر این صورت، نه تنها امنیت غذایی، بلکه معیشت میلیون ها بهره‌بردار بخش کشاورزی در معرض خطر جدی قرار خواهد گرفت.