پرونده ویژه
خروج از واکنش سنتی به سمت مدیریت هوشمند/ نوید رونمایی از لاین امیدبخش گندم
پایگاه خبری داوان نیوز: در آستانه سالی که از سوی سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات) به نام «آموزش و ترویج یافتهها و فناوریها» نامگذاری شده است، پرسش از چگونگی عبور از شکاف دیرینه میان «دانش نهفته در آزمایشگاه» و «عملکرد عینی در مزرعه» بیش از پیش ضروری مییابد. استان گلستان بهعنوان یکی از قطبهای راهبردی تولید غلات کشور، با چالشهای مضاعفی نظیر کمآبی، شوری اراضی، فرسایش خاک و تغییر اقلیم روبهروست. در این میان، مراکز تحقیقات کشاورزی به مثابه پلهای علمی-اجرایی، نقشی محوری در بومیسازی فناوریهای نوین، اصلاح الگوی کشت و انتقال مستقیم دستاوردهای پژوهشی به بدنه تولید دارند.
به گزارش خبرنگار داوان نیوز، گفتوگوی پیشِ رو با دکتر قربانعلی روشنی، رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان گلستان، فرصتی است برای واکاوی برنامههای عملیاتی این مرکز در سال پیشرو: از معرفی ارقام مقاوم گندم و جو گرفته تا بهرهگیری از هوش مصنوعی، پایش ماهوارهای، و نقش شرکتهای دانشبنیان در تجاریسازی پژوهشها. آنچه در ادامه میخوانید، تصویری واقعبینانه از ظرفیتها، موانع و راهکارهای کاهش فاصله «مزرعه تا آزمایشگاه» در یکی از حساسترین مناطق کشاورزی ایران است.
با توجه به نامگذاری سال پیشرو با عنوان «آموزش و ترویج یافتهها و فناوریها» توسط سازمان تات، مهمترین برنامه عملیاتی مرکز شما برای تبدیل پژوهش به زبانی ساده برای کشاورزان و کاهش فاصله مزرعه تا آزمایشگاه چیست؟
مراکز تحقیقاتی حلقه اتصال علم به مزارع هستند. بهرهگیری از فناوری یک ضرورت توسعه در کشاورزی است که همیشه مورد توجه متخصصان و تولیدکنندگان بوده، اما نکته کلیدی، شیوه انتقال درست آن به کاربران نهایی است. ترویج و آموزش، دو مقوله مکمل هستند که تخصص دوسویه در توسعه منابع انسانی کشاورزی را بر عهده دارند. محققان ما با حضور میدانی در عرصههای تولید، مرزهای علم را شکافته و دانش و فناوری را مستقیماً به بهرهبردار منتقل میکنند.
استان گلستان به عنوان قطب غلات کشور شناخته میشود. در سال پیشرو، چه ارقام جدید و مقاوم گندم و جو (نسبت به خشکی، شوری یا آفات) معرفی خواهد شد و این ارقام چه مزیت کمی و کیفی نسبت به ارقام رایج دارند؟
در گندم آبی، لاین امیدبخش ۲۰-۹۷ N را معرفی میکنیم که میانگین عملکرد آن ۵۹۹۱ کیلوگرم در هکتار است؛ یعنی ۲۳۱ کیلوگرم بیشتر از رقم شاهد «احسان». این لاین دارای ارتفاع مناسب، رسیدگی متوسط، مقاوم به زنگ زرد و قهوهای، کیفیت دانه عالی و پروتئین بالای ۱۲ درصد است.
برای جو آبی نیز لاینهای WB-98-18 و ۱۴۷-۱۴۰۰ برای سال ۱۴۰۵ معرفی میشوند. این ارقام با پتانسیل عملکرد ۵ تن در هکتار، زودرس، مقاوم به گرما و خوابیدگی و همچنین مقاوم به بیماریهایی مثل سفیدک پودری، زنگ قهوهای، لکه نواری و توری هستند. وزن هزار دانه ۴۰ تا ۴۵ گرم، ارتفاع بوته ۸۵ تا ۹۵ سانتیمتر و برتری ۲۰۰ کیلوگرمی نسبت به ارقام شاهد منطقه از دیگر مزایای این لاینهاست. این ارقام برای مناطق گرم، شمال دشت گرگان و گنبد که دارای اراضی لبشور با رطوبت و بارندگی کم هستند، بسیار مناسبند.
سامانه ارتباط مستقیم کشاورزان با محققان چقدر موفق بوده است؟ برای آشنایی بیشتر بهرهبرداران با دستاوردهای مرکز (مثل مزارع نمایشی و بازدیدهای میدانی) چه برنامه جدیدی دارید؟
هرچه ارتباط و تعامل محقق، کارشناس و مروج با کشاورز بیشتر باشد، تأثیرپذیری و رعایت نکات فنی بالاتر میرود. اکثر کشاورزان با مشاهده میدانی و دیدن اختلاف عملکرد در محصولات، تأثیرپذیری بیشتری پیدا میکنند. این روش باعث اطمینان خاطر کشاورز و در نتیجه پذیرش یافته جدید و استفاده از آن در مزرعه خود میشود. در نهایت، این فرآیند به افزایش بهرهوری و عملکرد محصولات غذایی در کشور منجر خواهد شد.
برای اصلاح الگوی کشت در شرایط کمآبی استان، مرکز چه محصولات جایگزین کمآببر و اقتصادی پیشنهاد میدهد؟ چه موفقیتهایی در تغییر کشت برنج یا سبزیجات پرآببر داشتهاید؟
متأسفانه الگوی انقباضی چندان جدی گرفته نشده است. در سال زراعی ۱۴۰۴-۱۴۰۳، سطح زیر کشت برنج باید به ۲۰ هزار هکتار کاهش مییافت، اما کشاورزان حدود ۴۶ هزار هکتار کشت کردند. در ۱۵ سال اخیر، سطح شالیکاری استان سالانه به طور میانگین ۱۶۰۰ هکتار افزایش یافته است. اگر بتوانیم این سطح را حدود ۱۰ هزار هکتار کاهش دهیم، سالانه ۱۳۵ میلیون مترمکعب در منابع آبی صرفهجویی میشود.
برای این کار، ایدههای نوآورانهای نیاز است که بر تأمین معیشت کشاورز همراه با کاهش هزینه تولید گیاهان همدوره و مهم منطقه مثل پنبه، سویا، کنجد و آفتابگردان متمرکز باشد. سیاستهای قبلی به دلیل تأمین نکردن منافع کوتاهمدت کشاورزان کارساز نبوده است.
به عنوان محصولات جایگزین کمآببر، گلرنگ و کاملینا (گیاهان روغنی) را پیشنهاد میدهیم که با کشت پاییزه و زمستانه، نیاز آبی خود را عمدتاً از آب سبز تأمین میکنند. متأسفانه به دلیل خشکسالی و کیفیت پایین روغن (که منجر به عدم استقبال کارخانجات شده)، توسعه نیافتهاند و خرید تضمینی برای توسعه آنها ضروری است. همچنین در بخش علوفه، با توجه به کاهش بارندگی، باید به سمت کشت علوفههای پاییزه (جو، تریتیکاله، شبدر، یونجه) و علوفههای تابستانه کمآببر مثل سورگوم و ارزن حرکت کنیم.
همکاری مرکز با شرکتهای دانشبنیان و بخش خصوصی در چه حوزههایی فعال است و چه خروجی عملی و ملموسی برای کشاورز داشته است؟
۷ درصد از کل شرکتهای مستقر در اکوسیستم مراکز رشد سازمان تات در مرکز ما مستقر هستند. این شرکتها در سال ۱۴۰۱ نزدیک به ۸ میلیارد تومان درآمد کسب کردهاند. این همکاریها منجر به ایجاد اشتغال مستقیم و غیرمستقیم برای ۱۴۴ نفر شده است. همچنین ۱۷ شرکت از ۲۸ شرکت مستقر در مرکز رشد به مرحله تجاریسازی و فروش محصول رسیدهاند و میانگین سطح آمادگی فناوری آنها نزدیک به ۶ است. تنوع فعالیت این شرکتها تمام حوزههای کشاورزی استان گلستان را پوشش میدهد.
با وجود محدودیتها، مرکز تحقیقات گلستان در چه زمینههایی از هوش مصنوعی و فناوری روز مثل پیشبینی آفات، پایش ماهوارهای یا مدلسازی اقلیمی استفاده کرده است؟
الگوریتمهای یادگیری ماشین و عمیق سالهاست که در بخشهای تحقیقاتی مرکز استفاده میشوند. از جمله کاربردهای عملی میتوان به پتانسیلیابی کشت گونههای گیاهی، تهیه نقشه خطر مخاطرات طبیعی، طبقهبندی هوشمند کاربری اراضی با تصاویر ماهوارهای، مدلسازی و پیشبینی بلندمدت اقلیمی استان برای افق ۲۰۳۰ تا ۲۰۵۰ و نقشهبرداری رقومی خاک اشاره کرد.
در سالهای اخیر با استقرار شرکتهای فناور، گامهای عملیاتیتری برداشته شده است. برای نمونه، شرکت «فناوران همتای دیجیتال» در حال تجهیز چند کرت زراعی در ایستگاه عراقیمحله به شبکه سنسور متصل به موتور هوش مصنوعی برای پایش لحظهای و تصمیمگیری هوشمند است. همچنین نرمافزاری برای پیشبینی آفات توسط دکتر آقاجانی توسعه یافته که با استفاده از دادههای خام و مدلهای هوش مصنوعی، امکان پیشبینی و مدیریت بهتر آفات را فراهم میکند.
علاوه بر هوش مصنوعی، از پهپاد و فتوگرامتری برد کوتاه برای مطالعات فرسایش و رسوب، فناوری نانو برای تولید هیدروژلهای حاوی بذر جهت تثبیت تپههای ماسهای، و کشت بافت برای تکثیر نهالهای جنگلی و تولید بذرهای اصلاح شده نیز استفاده میشود که همگی جزو فعالیتهای دانشبنیان و لبه علم محسوب میشوند.