آب و انرژی
توسعه سامانههای نوین آبیاری؛ شکاف بین نیاز و واقعیت

پایگاه خبری داوان نیوز: معاونت آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی به عنوان متولی اصلی مأموریت توسعه آبیاری نوین، رویکرد دوگانه افزایش بهرهوری و کاهش مصرف آب را در دستور کار دارد.
به گزارش اخبار روزانه کشاورزی( DA1news): ایران با میانگین بارش سالانه کمتر از ۲۵۰ میلیمتر در زمره کشورهای مواجه با تنش آبی شدید طبقهبندی میشود. بر اساس گزارشها، بیش از ۹۰% منابع آب تجدیدپذیر کشور در بخش کشاورزی مصرف میشود، در حالی که راندمان آبیاری تا دهه ۱۳۹۰ تنها حدود ۳۰% بود. این شرایط، توسعه سامانههای نوین آبیاری را از اولویتهای استراتژیک کشور قرار داده است.
استراتژیهای ملی و اهداف کلان
معاونت آب و خاک با تکیه بر برنامههای توسعهای، چهار راهبرد اصلی را پیگیری میکند:
1. تجهیز اراضی به سامانههای نوین: هدفگذاری تجهیز سالانه ۲۰۰ هزار هکتار از اراضی کشاورزی به سیستمهای آبیاری تحت فشار (قطرهای و بارانی)
2. تغییر الگوی کشت: جایگزینی کشتهای پرآببر با محصولات کمنیاز و توسعه کشت گلخانهای
3. بهبود مدیریت شبکه: لولهگذاری کانالهای انتقال آب، نوسازی قنوات و کاهش تبخیر از مزارع
4. تحدید سطح زیرکشت: توقف توسعه اراضی آبی جدید و تمرکز بر افزایش تولید در زمینهای موجود .
تخصیص منابع مالی: شکاف بین نیاز و واقعیت
– اعتبارات اختصاص یافته:
– ۵٬۰۰۰ میلیارد تومان در سال ۱۴۰۴ برای توسعه آبیاری نوین در سطح کشور
– ۴٬۵۰۰ میلیارد تومان اعتبار سالانه حوزه آب و خاک از محل بودجه عمومی
– نیازهای مالی برنامه هفتم:
– ۱۴۰-۱۵۰ همت (۱۴۰٬۰۰۰ – ۱۵۰٬۰۰۰ میلیارد تومان) به صورت سالانه برای اجرای طرحهای آب و خاک
– تخصیص فعلی تنها ۳۰% از حداقل نیازها را پوشش میدهد .
مقایسه اعتبارات مورد نیاز و تخصیص یافته در برنامه هفتم توسعه
| عنوان طرح | اعتبار مورد نیاز سالانه (همت) | اعتبار تخصیص یافته (همت) | نسبت پوشش (%) |
| سامانههای نوین آبیاری | ۳۵ | ۰.۵ | ۱.۴ |
| شبکههای آبی و زهکشی | ۲۸ | ۰.۳ | ۱.۱ |
| مرمت قنوات | ۱۵ | ۰.۲ | ۱.۳ |
| سایر طرحهای آب و خاک | ۶۲ | ۳.۵ | ۵.۶ |
عملکرد تجهیز اراضی: دستاوردها و کاستیها
– دستاوردهای کمی:
– تجهیز ۳.۲ میلیون هکتار از اراضی کشور به سیستمهای نوین آبیاری طی دو دهه گذشته
– افزایش راندمان آبیاری از ۲۹.۷% در دهه ۱۳۷۰ به ۴۳.۸% در دهه ۱۳۹۰
– چالشهای کیفی:
– افزایش سطح زیرکشت غیرمجاز: در برخی مناطق، صرفهجویی آب ناشی از آبیاری نوین به توسعه اراضی جدید منجر شده است
– پروژههای راکد: شبکه ۳۰٬۰۰۰ هکتاری فکه در ایلام و طرح ۴۵٬۰۰۰ هکتاری سیستان به دلیل عدم تأمین آب، غیرفعال ماندهاند .
نمونه استانی: قزوین به عنوان الگوی تمرکز منطقهای
استان قزوین به دلیل موقعیت حوضهآبریز حساس و ظرفیت بالای کشاورزی، در برنامههای معاونت آب و خاک اولویت ویژه دارد:
– تخصیص اعتبار مضاعف: وعده اختصاص سهم بیشتری از ۵٬۰۰۰ میلیارد تومان اعتبار ملی
– راهبردهای اجرایی:
– توسعه گلخانهها و کشت نشایی
– نوسازی قنوات و لولهگذاری مزارع
– اهداف کمی: تجهیز سالانه ۱۰٬۰۰۰ هکتار از اراضی استان به سیستمهای نوین .
نقدها و چالشهای اساسی
1. شکاف بودجهای: اعتبارات فعلی تنها ۳% نیازهای برنامه هفتم را پوشش میدهد
2. ضعف مدیریت یکپارچه: ناهماهنگی بین وزارت جهاد کشاورزی و وزارت نیرو در تأمین آب پروژهها (نمونه: سیستان با ۸۵۰ میلیون دلار هزینه بدون آب)
3. عدم توجه به ملاحظات زیستمحیطی: مصرف ۸۰% آب تجدیدپذیر کشور در کشاورزی، حقابه محیط زیست را نادیده گرفته است
4. اثربخشی محدود در سطح حوضهآبریز: صرفهجویی در مزرعه به دلیل افزایش برداشت از چاهها، تغییری در بیلان آب زیرزمینی ایجاد نکرده است .
چشمانداز و توصیههای راهبردی
– تغییر پارادایم:
– عبور از “توسعه سختافزاری” به “مدیریت نرمافزاری منابع”
– اولویتدهی به ریاضت آبی ۱۰ ساله با تخصیص آب به ترتیب: شرب، تعادلبخشی و محیط زیست
– اصلاح ساختار مالی:
– جذب فاینانس بینالمللی و مشارکت بخش خصوصی
– تخصیص ۳۰% از عوارض آب به پروژههای بهرهوری
– ارتقای حکمرانی آب:
– ایجاد سامانه پایش هوشمند مصارف آب کشاورزی
– اجرای پایلوتهای مشارکتی در استانهای بحرانی (قم و مشهد) .
میان دوگانگیهای توسعهای
معاونت آب و خاک در افزایش راندمان مزرعهای موفق عمل کرده است، اما این موفقیت در سطح حوضههای آبریز به دلیل فقدان مدیریت جامع منابع آب خنثی شده است. تحقق اهداف برنامه هفتم (کاهش مصرف آب کشاورزی به ۶۵ میلیارد مترمکعب) نیازمند تحول در سه حوزه است: تأمین مالی پایدار، انسجام بخشی نهادی و تغییر الگوی رفتاری بهرهبرداران. قزوین به عنوان آزمایشگاه این تحول میتواند الگویی برای عبور از بحران باشد، مشروط بر آنکه درسهای پروژههای ناموفق (سیستان و ایلام) در برنامهریزیها لحاظ شود .
هشدار کارشناسان: “تداوم وضع موجود نه تنها امنیت غذایی را تأمین نمیکند، بلکه بقای محیطزیست را نیز به مخاطره میاندازد. ضرورت دارد کشاورزی از نگاه معیشتی به امنیت غذایی ارتقا یابد” .

آب و انرژی
کاهش ۵ میلیارد مترمکعبی آب کشاورزی تا ۱۴۰۷ / ۴ استان در تنش آبی
برنامه هفتم توسعه کاهش مصرف آب کشاورزی به ۶۵ میلیارد مترمکعب را تکلیف کرده، اما آیا الگوی کشت تدوین شده بر اساس ۶۷ میلیارد مترمکعب، آن هم در شرایطی که بارشها غیرقابل پیشبینی است و استانهای مرکزی درگیر تنش آبیاند، ضمانت اجرایی کافی برای جبران این شکاف ۲ میلیارد مترمکعبی را دارد؟ مدیرکل دفتر امور آب کشاورزی میگوید: انعطاف پذیری در الگو، پاسخ این چالش است.

پایگاه خبری داواننیوز: در شرایطی که کشور با خشکسالیهای پی در پی و کاهش محسوس منابع آبی روبهرو است، مدیریت مصرف در بخش کشاورزی که سهم عمدهای از مصارف آب کشور را به خود اختصاص داده، به یکی از اولویتهای اصلی دولت و وزارت جهاد کشاورزی تبدیل شده است. بر اساس قانون برنامه هفتم پیشرفت، هدفگذاری شده است که مصرف آب در این بخش تا سال ۱۴۰۷ به ۶۵ میلیارد متر مکعب کاهش یابد؛ هدفی که به نظر میرسد با چالشها و فرصتهای متعددی همراه است.
به گزارش خبرنگار ما، امیر هدایتی، مدیرکل دفتر امور آب کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی، با اعلام بر ضرورت کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی به ۶۵ میلیارد متر مکعب تا پایان برنامه هفتم تأکید کرد. این هدف در حالی دنبال میشود که بر اساس اعلام مسئولان، مصرف آب کشاورزی در سالهای عادی حدود ۷۰ میلیارد متر مکعب بوده است.
وی افزود که برنامه الگوی کشت برای سال زراعی آینده بر اساس ۶۷ میلیارد مترمکعب آب تدوین و توسط سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی ابلاغ شده است. این برنامه با انعطافپذیری لازم برای مواجهه با شرایط اقلیمی پیشبینیشده طراحی شده تا در صورت کاهش آب اختصاصی، تغییری متناسب در الگوی کشت ایجاد و از اختلال در تولید جلوگیری شود.
هدایتی با اشاره به عملکرد سال آبی گذشته گفت: در ابتدا بر اساس پیشبینیهای خشکسالی، ۵۱ میلیارد متر مکعب آب برای بخش کشاورزی در نظر گرفته شده بود، اما بارشهای مناسب در نیمه دوم سال به ویژه در زمستان، باعث شد در عمل بیش از این میزان آب در اختیار کشاورزان قرار گیرد. با این حال، وی هشدار داد که برخی استانها نظیر تهران، البرز، قم و قزوین همچنان با تنش آبی شدیدی دست و پنجه نرم میکنند.
تلاش برای افزایش بهرهوری؛ از آبیاری نوین تا اصلاح الگوی کشت
تحقق هدف کاهش مصرف آب به ۶۵ میلیارد متر مکعب، نیازمند تغییر رویکردهای سنتی و حرکت به سمت افزایش بهرهوری است. در این زمینه، توسعه سامانه های نوین آبیاری و آبیاری هوشمند که میتواند بهرهوری آب را تا دو برابر افزایش دهد، در دستور کار قرار دارد. همچنین وزارت جهاد کشاورزی بر اجرای کامل الگوی کشت بر اساس تناسب اراضی و مزیتهای نسبی هر منطقه تأکید دارد و کشاورزان را به رعایت آن ملزم میداند.
ناترازی و تکالیف استانی
بر اساس ماده ۳۷ برنامه هفتم توسعه، کشور مکلف به رفع ۱۵ میلیارد متر مکعب ناترازی در بخش آب است و سهم هر استان از این کاهش تعیین شده است. به عنوان مثال، استان یزد موظف است ۶۰ میلیون مترمکعب و استان کرمانشاه ۴۰۰ میلیون مترمکعب از مصرف آب خود را کاهش دهد که بخش قابل توجهی از آن مربوط به بخش کشاورزی است.
به گزارش اخبار روزانه کشاورزی، با وجود اقدامات انجامشده و برنامهریزیهای صورت گرفته، مسیر رسیدن به هدف ۶۵ میلیارد مترمکعبی مصرف آب در بخش کشاورزی، دشوار و نیازمند عزم ملی و همکاری همه جانبه است. کارشناسان معتقدند علاوه بر سرمایهگذاری در فناوریهای نوین و توسعه زیرساختها، فرهنگسازی و همراهی کشاورزان با سیاستهای اصلاحی نیز نقشی کلیدی در موفقیت این طرح خواهد داشت.
آب و انرژی
گام نهایی برای شفافیت منابع آب؛ پیوند سامانههای کشاورزی و نیرو تا هفته آینده
مدیرکل دفتر امور آب کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی از اجرایی شدن طرح اتصال سامانه «ساماب» وزارت نیرو به سامانه پهنهبندی تولیدات کشاورزی خبر داد و گفت: با این اقدام، اطلاعات بهرهبرداران دارای پروانه برداشت آب با تولیدات واقعی آنها تطبیق داده میشود و زیرساخت آزمایشی آن تا هفته آینده آماده بهرهبرداری است.

پایگاه خبری داواننیوز: در گامی بیسابقه برای مدیریت یکپارچه منابع آب و خاک، دو وزارتخانهی جهاد کشاورزی و نیرو، سامانههای اطلاعاتی خود را به یکدیگر متصل میکنند تا با تطبیق دادههای تولید با میزان برداشت آب، برای نخستین بار امکان محاسبه دقیق بهرهوری آب در مزرعه و اصلاح الگوی کشت بر اساس پایداری منابع میسر شود.
به گزارش خبرنگار ما، امیر هدایتی، مدیرکل دفتر امور آب کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی، از اجرای طرحی راهبردی برای یکپارچهسازی دادههای منابع آب و تولیدات کشاورزی خبر داد و آن را تحولی اساسی در سیاستگذاری بخش کشاورزی دانست.
هدایتی با اشاره به اهمیت این همافزایی اطلاعاتی اظهار داشت: برای نخستینبار، بستری مشترک فراهم شده که امکان ارتباط مستقیم میان دادههای حوزه آب و اطلاعات تولیدات کشاورزی و الگوی کشت را میسر میسازد. این اقدام نقشی کلیدی در افزایش بهرهوری آب، بهینهسازی مصرف و تدوین سیاستهای مؤثر در بخش کشاورزی ایفا خواهد کرد.
وی در تشریح گام نخست این برنامه افزود: بر اساس برنامهریزی انجامشده، سامانه «ساماب» وزارت نیرو که حاوی دادههای پایه منابع آب کشور است، به سامانه پهنهبندی تولیدات کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی متصل خواهد شد. این اتصال، زمینهساز تطبیق اطلاعات بهرهبرداران کشاورزی با دارندگان پروانههای برداشت آب خواهد بود و شفافیت بیسابقهای در ارتباط میان تولید و مصرف ایجاد میکند.
مدیرکل دفتر امور آب کشاورزی با اشاره به افق گستردهتر این طرح تصریح کرد: در مراحل بعدی، سایر سامانههای وزارت جهاد کشاورزی نظیر «مزرعه من» نیز به سامانههای مرتبط وزارت نیرو متصل شده و تبادل اطلاعات در سطح وسیعتری دنبال خواهد شد.
هدایتی با بیان اینکه وزارت جهاد کشاورزی از سامانههای جامع و پویا در زمینه اطلاعات بهرهبرداران، کشت، تولید و اجرای الگوی کشت برخوردار است، خاطرنشان کرد: مهمترین خلأ موجود تا پیش از این، نبود دسترسی مستقیم به اطلاعات منابع آب بود که امکان تحلیل همزمان میزان تولید و مصرف آب را از بین برده بود. با رفع این مانع، اکنون امکان پایش دقیق نسبت تولید به ازای هر واحد آب مصرفی برای هر بهرهبردار فراهم شده است.
وی در ادامه با تأکید بر روند اجرایی این پروژه گفت: پیگیری این برنامه از حدود دو سال پیش آغاز شده و طی دو نشست تخصصی در شورای هماهنگی معاونان وزارتخانههای جهاد کشاورزی و نیرو به تصویب رسیده است. متعاقباً کارگروهی مشترک با حضور مدیران و کارشناسان فنی دو دستگاه تشکیل شده که تاکنون جلسات متعددی برای مهندسی زیرساختهای فنی و حقوقی طرح برگزار کردهاند.
هدایتی در خصوص آخرین وضعیت اجرایی طرح اظهار داشت: با عنایت به قوانین و مقررات حاکم بر تبادل داده میان دستگاههای اجرایی، بیشتر فرایندهای قانونی طی شده و در یک ماه اخیر، تبادل آزمایشی دادهها بین دو وزارتخانه با موفقیت ثبت شده است.
وی در پایان با اشاره به آمادگی نهایی برای عملیاتیسازی این طرح افزود: اسناد تبادل اطلاعات میان دو وزارتخانه تهیه و مبادله شده و مقرر است تا هفته آینده، هرگونه نیاز یا چالش فنی احتمالی احصا و برطرف شود تا زیرساخت مشترک تبادل داده بهصورت آزمایشی بهرهبرداری شود. این همافزایی، سرآغازی برای مدیریت یکپارچه و هوشمند منابع آب و کشاورزی در کشور محسوب میشود.
آب و انرژی
مدیریت بحران در صنعت آبیاری؛ نشستهای وزارت جهاد با ۳۰۰ تولیدکننده
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی از افزایش بیش از دو برابری قیمت مواد پلیمری به دلیل آسیب به واحدهای پتروشیمی در جنگ تحمیلی اخیر خبر داد و گفت که این امر فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان لوازم آبیاری، دولت و کشاورزان وارد کرده است. با این حال، وی با اشاره به خودکفایی ۹۸ درصدی کشور، هرگونه نگرانی عمدهای را در تأمین نیاز پروژههای آب و خاک رد کرد.

پایگاه خبری داوان نیوز: جهش دو برابری قیمت مواد پلیمری و آسیب به برخی کارخانجات داخلی، تولیدکنندگان لوازم آبیاری را تحت فشار قرار داده است اما معاون وزیر جهادکشاورزی با تأکید بر ظرفیت دو برابری تولید نسبت به نیاز کشور و خودکفایی ۹۸ درصدی، از پیگیری مجوز واردات مواد اولیه برای عبور از بحران خبر داد.
به گزارش داواننیوز، صفدر نیازی شهرکی، معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی، امروز با اشاره به تأثیر تحولات اخیر بر صنعت آبیاری کشور، اظهار داشت که آسیب به برخی واحدهای پتروشیمی در جریان جنگ تحمیلی، منجر به جهش بیش از دو برابری قیمت مواد پلیمری شده است. وی تأکید کرد که این معضل، فشار مضاعفی را هم بر بودجه دولت در اجرای پروژهها و هم بر هزینههای کشاورزان تحمیل کرده است.
نیازی شهرکی در ادامه به آسیبهای فیزیکی وارد شده به برخی کارخانجات داخلی اشاره کرد و گفت: علاوه بر محدودیتهای عرضه در بازار، آسیب دیدن تعدادی از واحدهای تولیدی داخلی نیز روند تولید را با اختلال مواجه کرده است.
معاون وزیر جهاد کشاورزی با بیان اینکه هماکنون ۳۰۰ تولیدکننده لوله و اتصالات پلیمری در کشور فعالیت میکنند، افزود: نشستهای مستمری با انجمنهای مرتبط برگزار شده و در حال پیگیری هستیم تا با صدور مجوزهای لازم، نسبت به واردات مواد اولیه مورد نیاز کارخانجات اقدام کنیم. وی ابراز امیدواری کرد که با بازگشت آرامش به بازار، تولیدکنندگان بتوانند با برنامهریزی دقیقتر، قیمت نهایی محصولات را به ثبات برسانند.
تأمین نیاز کشور؛ حتی با ۵۰ درصد ظرفیت
بخش کلیدی سخنان نیازی شهرکی به وضعیت تأمین تجهیزات پروژههای آب و خاک اختصاص داشت. وی با تأکید بر اینکه ظرفیت اسمی کارخانجات تولید لولههای پلیاتیلن در کشور دو برابر نیاز داخلی است، تصریح کرد: حتی با فعالیت ۵۰ درصدی این واحدها، نیاز کشور تأمین میشود. در شرایط کنونی با بهرهگیری از ۶۰ تا ۷۰ درصد ظرفیت تولید داخلی، نگرانی عمدهای برای تأمین نیازهای بخش آب و خاک نداریم.
معاون وزیر جهاد کشاورزی خاطرنشان کرد که بخشی از تولیدکنندگان به دلیل نوسان قیمتی در بازار، با ظرفیت حداکثری فعالیت نمیکنند و منتظر ایجاد ثبات و تعادل قیمت هستند.
خودکفایی ۹۸ درصدی و ارزآوری ۳۰۰ میلیون دلاری
نیازی شهرکی در بخش دیگری از این گزارش، خودکفایی ۹۸ درصدی کشور در تولید ادوات و تجهیزات آبیاری را یک دستاورد مهم خواند و گفت: به دلیل اتکا به توان تولید داخل و موجودی انبارها، محاصره دریایی هیچ خللی در تأمین نیازهای این حوزه ایجاد نکرده است. وابستگی اصلی ما به مواد پلیمری بود که اکنون در داخل تولید میشود.
وی با افتخار از صادرات محصولات ایرانی به ۱۸ کشور جهان از جمله برخی کشورهای اروپایی خبر داد و افزود: این صادرات سالانه بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون دلار ارزآوری برای کشور به همراه داشته است.
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی در پایان، با اشاره به وابستگی بسیار محدود کشور به برخی گیربکسها و موتورهای خاص (کمتر از یک درصد)، گفت: امکان تأمین این اقلام از مسیر کشورهای همسایه شمالی و غربی وجود دارد. تاکنون گزارشی مبنی بر نگرانی تولیدکنندگان بابت اخلال در واردات قطعات دریافت نشده است و تولیدکنندگان با تکیه بر موجودی انبارها و ظرفیتهای داخلی، توانستهاند تقاضای بازار را پوشش دهند.
آموزش4 هفته پیشانگورتان کشمشی نشود!؟ ۵ توصیه فوری برای باغداران انگور
خبرهای سازمانی2 هفته پیشدستورالعمل جدید پروانههای گلخانه به تمام استانها ابلاغ میشود
پرونده ویژه4 هفته پیشلطفعلیزاده خبر داد: پارک کشاورزی وارد فاز جدید مأموریتگرایی شد
آموزش4 هفته پیشتشتک آبخور، یکی از ارکان مدیریت پایدار آب در باغهای مدرن
گوناگون4 هفته پیشهمافزایی سیاستگذاران و نخبگان فناوری؛ ایرانمال میزبان همایش ملی شرکتهای دانشبنیان
دانستنی ها4 هفته پیشبرنامه معاونت آموزش و ترویج کشاورزی برای بهینهسازی انرژی اعلام شد
خبرهای سازمانی4 هفته پیشسرمایه پنهان: آغاز برنامه ملی ثبت دانش بومی کشاورزان توسط سازمان تات
مقالات4 هفته پیشکشاورزیِ هوشمند در ایران؛ از آرمانِ «دادهمحوری» تا واقعیتِ «زیرساختگریز»
























