پایگاه خبری داوان‌نیوز: محققان مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور در نشریه تخصصی «سم‌آبیاری: اصول و روشها» اعلام کردند: استفاده از سموم از طریق سامانه‌های آبیاری تحت فشار (سم‌آبیاری) در صورت رعایت اصولی نظیر یکنواختی توزیع آب، کالیبراسیون دقیق و نصب تجهیزات ایمنی، ضمن افزایش کارایی و کاهش مصرف سم، خطرات زیست‌محیطی را به‌طور قابل‌توجهی کاهش میدهد.

راهنمای جامع شیم‌آبیاری و سم‌آبیاری: اصول، مزایا و روشهای اجرا در کشاورزی مدرن

چکیده:
آشنایی با مفهوم شیم‌آبیاری (کاربرد مواد شیمیایی از طریق سامانه آبیاری) و بهویژه سم‌آبیاری، گامی مؤثر در راستای افزایش بهرهوری، کاهش مصرف سموم و حفظ محیط زیست است. در این گزارش، اصول فنی، ملزومات ایمنی، مزایا و محدودیت های این روش نوین کشاورزی تشریح میشود.

شیم‌آبیاری چیست؟

به گزارش واحد آموزش کشاورزی، شیم‌آبیاری (Chemigation) عبارت است از کاربرد انواع مواد شیمیایی کشاورزی از جمله کود مایع، آفت‌کشها (حشره‌کش، علفکش، قارچکش)، سموم بیولوژیک و تنظیم‌کننده‌های رشد از طریق سامانه آبیاری. اگرچه رایج‌ترین ماده مصرفی، کود ازته مایع است، اما کاربرد سایر ترکیبات نیز به سرعت در حال گسترش است.

در تقسیم‌بندی فنی، واژه کودآبیاری (Fertigation) به مصرف کودها و سم‌آبیاری (Pesticide Chemigation) به مصرف آفت‌کشها از طریق آب آبیاری اطلاق میشود. این روشها عمدتاً در سامانه‌های آبیاری تحت فشار (بارانی و قطره‌ای) با موفقیت اجرا میگردند.

تاریخچه و جایگاه سم‌آبیاری در جهان و ایران

اولین مطالعات جدی در زمینه سم‌آبیاری به اواخر دهه ۱۹۵۰ و اواسط دهه ۱۹۶۰ میلادی بازمیگردد. امروزه در دنیا، سم‌آبیاری برای دو منظور اصلی کاربرد دارد:

1. کنترل پیش‌رویشی علف‌های هرز در مزارع غلات.
2. مدیریت آفات خاکزی و اندام‌های هوایی (مانند شته‌ها، لارو پروانه‌ها) در محصولات سبزی و صیفی.

در ایران، مطالعه سم‌آبیاری از دهه ۱۳۷۰ آغاز شده، اما متأسفانه هنوز در بسیاری از موارد، روش سنتی «خیساندن خاک» رایج است؛ این در حالی است که سامانه‌های آبیاری تحت فشار در کشور توسعه یافته و کودآبیاری نیز مرسوم شده است.

مزایا و محدودیتهای شیم‌آبیاری و سم‌آبیاری

مهمترین مزایا عبارتند از:

– افزایش راندمان تولید محصول.
– توزیع یکنواخت‌تر مواد شیمیایی در سطح مزرعه.
– کاهش خطرات زیست‌محیطی ناشی از مصرف بیرویه سموم.
– کاهش آسیب مکانیکی به محصول و کاهش خطر برای نیروی کار.

محدودیتها و الزامات کلیدی:

– نیاز به مدیریت عالی سامانه آبیاری و نصب تجهیزات ایمنی (شیرهای ضدخلأ، سوییچ‌های قطع خودکار).
– یکنواختی توزیع آب پیشنیاز اصلی سم‌آبیاری است؛ در غیر این صورت، سم به میزان نامناسب به گیاه میرسد.
– نظارت مستمر در حین عملیات الزامی است تا از آبیاری اضافی و شستشوی سم به منابع آب زیرزمینی جلوگیری شود.
– خاک نباید پیش از سم‌آبیاری بیش از حد خیس باشد.

اصول فنی و ایمنی در سم‌آبیاری

برای موفقیت در سم‌آبیاری، رعایت اصول زیر ضروری است:

1. کیفیت سامانه آبیاری: سامانه باید توزیع یکنواخت آب و انتقال مؤثر سم به منطقه ریشه را تضمین کند.
2. بازدید پیش از عملیات: یکنواختی پاشش، سلامت اتصالات و عملکرد تجهیزات ایمنی بررسی شود.
3. کالیبراسیون دقیق: میزان سم مصرفی (دز) باید بهطور دقیق محاسبه شود. عدم کالیبراسیون صحیح یا منجر به عدم تأثیر سم میشود یا به آلودگی محصول و محیط میانجامد.
4. شستشوی سامانه: پس از پایان عملیات، شستشوی کامل لوله‌ها و تجهیزات الزامی است.

نکته مهم: در صورت ضعف مدیریت آبیاری، به جای سم‌آبیاری از روش «خیساندن خاک» (ریختن محلول سم پای بوته) استفاده شود.

سم‌آبیاری در سامانه‌های مختلف آبیاری

1. آبیاری سطحی (شیاری)
از میان روشهای آبیاری سطحی، تنها آبیاری شیاری برای سم‌آبیاری مناسب است، مشروط بر آنکه شیب زمین صفر تا ۰.۵ درصد و نفوذپذیری خاک زیاد نباشد. دو روش اصلی شامل «روش برش» (تزریق سم در کنار ردیف کشت) و «روش پوشش جانبی» (مصرف سم در حاشیه شیار پیش از آبیاری) است.

2. آبیاری بارانی
از میان انواع سامانه‌های بارانی، سیستم بارانی دورانی به دلیل یکنواختی توزیع و خطر کمتر بادبردگی، گزینه مناسبی است.
دستورالعمل اجرا:

– آبیاری را شروع کنید تا لولهها پر شده و زمین کمی خیس شود.
– تزریق سم باید حداقل ۳۰ دقیقه ادامه یابد.
– پس از اتمام تزریق، سامانه را به مدت معادل زمان تزریق، شستشو دهید.
– توجه: در این روش، سم صرفاً به صورت خاک کاربرد استفاده میشود (نه پاشش روی شاخ و برگ).

3. آبیاری قطره‌ای
این روش برای کنترل آفات خاکزی و اندام هوایی در محصولات سبزی و صیفی بسیار موفق بوده است. استفاده از قطره‌چکان‌های با دبی ثابت (دارای قابلیت جبران فشار) به دلیل استقلال از توپوگرافی زمین، اولویت دارد.
کالیبراسیون: با استفاده از یک ماده شوینده غلیظ (به جای سم)، مدت زمان رسیدن محلول به نزدیکترین و دورترین قطره‌چکان اندازه‌گیری شود. اختلاف زمانی کمتر از ۲ دقیقه مطلوب است.

تأثیر کیفیت آب بر سم‌آبیاری

بر اساس استانداردها، در سامانه‌های آبیاری تحت فشار، استفاده از آبی با هدایت الکتریکی (EC) بیش از ۳ دسی‌زیمنس بر متر (ds/m) دارای محدودیت شدید است. برای سم‌آبیاری، حتماً از آبی با EC کمتر از ۳ ds/m و کیفیت مناسب استفاده شود.

نمونه‌های موفق سم‌آبیاری در جهان

– کنترل شته در کاهو با ایمیداکلوپراید.
– کنترل کرم ساقه‌خوار اروپایی ذرت در فلفل با کلرانترانیلیپرول.
– کنترل گل جالیز در گوجه‌فرنگی با کلروسولفورون.
– کنترل علف‌های هرز در سیبزمینی با سم EPTC.

نتیجه گیری و توصیه های پایانی

سم‌آبیاری یک فناوری کارآمد و سازگار با محیط زیست است، مشروط بر آنکه اصول فنی و ایمنی آن به دقت رعایت شود. با توجه به گسترش سامانه‌های آبیاری تحت فشار در کشور، آمادهسازی این سامانه‌ها برای سم‌آبیاری (با افزودن پمپ تزریق و تجهیزات ایمنی) هزینه ای اندک داشته و میتواند گامی مؤثر در جهت مدیریت بهینه آفات و کاهش مصرف سموم باشد.

به گزارش اخبار روزانه کشاورزی، دستورالعمل “سم‌آبیاری: اصول و روشها” توسط محمدرضا نعمت اللهی و علیرضا مامن پوش از عضو هیات علمی مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور نگاشته و منتشر شده است.

پایگاه خبری داوان‌نیوز: دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران به عنوان قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین دانشکده کشاورزی ایران، از سال ۱۲۷۹ هجری شمسی فعالیت رسمی خود را با رسالت آموزش و پژوهش در تمامی حوزه‌های امور کشاورزی آغاز کرده است.

این دانشکده نقشی کلیدی در تربیت نیروی متخصص بخش کشاورزی کشور ایفا کرده؛ به گونه‌ای که بخش قابل توجهی از دانش‌آموختگان رشته‌های مختلف کشاورزی از ابتدای تأسیس تاکنون، مدیریت و اجرای امور کشاورزی در سراسر ایران را بر عهده داشته و دارند.

بر اساس اسناد تاریخی، دانشکده کشاورزی در سال ۱۳۱۹ به شکل رسمی تشکیل شد و در سال ۱۳۲۸ از وزارت کشاورزی وقت منتزع و به عنوان یکی از دانشکده‌های دانشگاه تهران مشغول به فعالیت گردید.

ساختار این نهاد علمی در سال ۱۳۸۴ دستخوش تغییرات شد و متعاقباً در سال ۱۳۸۸ سه دانشکده مجزا شامل علوم و مهندسی کشاورزی، مهندسی و فناوری کشاورزی و اقتصاد و توسعه کشاورزی شکل گرفتند. سرانجام در سال ۱۴۰۱، این سه دانشکده به صورت یکپارچه درآمدند و مجدداً تحت عنوان واحد «دانشکده کشاورزی» به فعالیت خود ادامه دادند.

پایگاه خبری داوان‌نیوز: «روابط عمومی مدیریت جهادکشاورزی شهرستان ویژه مرند» در راستای آموزش و ترویج کشاورزی نوین در قالب یک اینفوگراف آموزشی، راهنمای مدیریت علمی خاک را منتشر کرد. در این راهنما تأکید شده است که کیفیت محصول نهایی مستقیماً به ساختار خاک وابسته است و گاهی بهترین بذرها نیز در صورت عدم انطباق با نوع خاک، بازدهی مطلوب نخواهند داشت.

به گزارش گروه آموزش تخصصی کشاورزی داوان‌نیوز، کارشناسان با تأکید بر نقش حیاتی خاک در امنیت تولید، راهنمای جامعی برای تشخیص وضعیت خاک و مدیریت منابع ارائه داده‌اند. بر این اساس، خاک‌ها به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

– خاک شنی (_Sandy soil_): دارای زهکشی بسیار سریع بوده و به دلیل ظرفیت پایین نگهداری آب، نیازمند مدیریت دقیق آبیاری (ترجیحاً به صورت قطره‌ای و نوبت‌بندی کوتاه‌مدت) جهت جلوگیری از تنش آبی گیاه است.

– خاک رسی (_Clay soil_): با تراکم و فشردگی بالا، مستعد غرقابی و کاهش تهویه ریشه می‌باشد. اصلاح ساختار این خاک با افزودن مواد آلی درشت (مانند کود دامی پوسیده یا سبوس برنج) برای تسهیل نفوذ آب و هوا ضروری است.

– خاک لومی (_Loamy soil_): به عنوان بهترین بافت خاک شناخته می‌شود. این خاک دارای تخلخل متعادل، ظرفیت نگهداری آب ایده‌آل و تهویه مناسب برای رشد ریشه است و نیاز به اصلاحات ساختاری کمتری دارد.

نکته کلیدی: استفاده از مخلوط کمپوست به عنوان راهکار نهایی اصلاح ساختار خاک، غنی‌سازی عناصر غذایی و افزایش ظرفیت نگهداری آب (به ویژه در خاک‌های شنی و رسی) توصیه می‌شود. افزودن ۳ تا ۵ درصد حجمی کمپوست می‌تواند تخلخل خاک رسی را تا ۴۰٪ افزایش دهد و تبخیر سطحی در خاک شنی را کاهش دهد.

نتیجه‌گیری تخصصی:
مدیریت علمی خاک، گامی فراتر از آبیاری و کوددهی معمول است. کشاورزان و متخصصان با شناسایی دقیق بافت خاک و کاربرد اصولی ترکیبات آلی می‌توانند امنیت تولید، سلامت گیاه و بهره‌وری مزرعه خود را تضمین کنند.

توصیه عملی: پیش از هر اقدامی، نمونه‌برداری استاندارد از خاک (از عمق ۰-۳۰ سانتی‌متر) و آزمایش بافت به روش هیدرومتری یا روش احساس (احساس لایه‌ها بین انگشتان) انجام شود.