پایگاه خبری داوان‌نیوز: محققان مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور در نشریه تخصصی «سم‌آبیاری: اصول و روشها» اعلام کردند: استفاده از سموم از طریق سامانه‌های آبیاری تحت فشار (سم‌آبیاری) در صورت رعایت اصولی نظیر یکنواختی توزیع آب، کالیبراسیون دقیق و نصب تجهیزات ایمنی، ضمن افزایش کارایی و کاهش مصرف سم، خطرات زیست‌محیطی را به‌طور قابل‌توجهی کاهش میدهد.

راهنمای جامع شیم‌آبیاری و سم‌آبیاری: اصول، مزایا و روشهای اجرا در کشاورزی مدرن

چکیده:
آشنایی با مفهوم شیم‌آبیاری (کاربرد مواد شیمیایی از طریق سامانه آبیاری) و بهویژه سم‌آبیاری، گامی مؤثر در راستای افزایش بهرهوری، کاهش مصرف سموم و حفظ محیط زیست است. در این گزارش، اصول فنی، ملزومات ایمنی، مزایا و محدودیت های این روش نوین کشاورزی تشریح میشود.

شیم‌آبیاری چیست؟

به گزارش واحد آموزش کشاورزی، شیم‌آبیاری (Chemigation) عبارت است از کاربرد انواع مواد شیمیایی کشاورزی از جمله کود مایع، آفت‌کشها (حشره‌کش، علفکش، قارچکش)، سموم بیولوژیک و تنظیم‌کننده‌های رشد از طریق سامانه آبیاری. اگرچه رایج‌ترین ماده مصرفی، کود ازته مایع است، اما کاربرد سایر ترکیبات نیز به سرعت در حال گسترش است.

در تقسیم‌بندی فنی، واژه کودآبیاری (Fertigation) به مصرف کودها و سم‌آبیاری (Pesticide Chemigation) به مصرف آفت‌کشها از طریق آب آبیاری اطلاق میشود. این روشها عمدتاً در سامانه‌های آبیاری تحت فشار (بارانی و قطره‌ای) با موفقیت اجرا میگردند.

تاریخچه و جایگاه سم‌آبیاری در جهان و ایران

اولین مطالعات جدی در زمینه سم‌آبیاری به اواخر دهه ۱۹۵۰ و اواسط دهه ۱۹۶۰ میلادی بازمیگردد. امروزه در دنیا، سم‌آبیاری برای دو منظور اصلی کاربرد دارد:

1. کنترل پیش‌رویشی علف‌های هرز در مزارع غلات.
2. مدیریت آفات خاکزی و اندام‌های هوایی (مانند شته‌ها، لارو پروانه‌ها) در محصولات سبزی و صیفی.

در ایران، مطالعه سم‌آبیاری از دهه ۱۳۷۰ آغاز شده، اما متأسفانه هنوز در بسیاری از موارد، روش سنتی «خیساندن خاک» رایج است؛ این در حالی است که سامانه‌های آبیاری تحت فشار در کشور توسعه یافته و کودآبیاری نیز مرسوم شده است.

مزایا و محدودیتهای شیم‌آبیاری و سم‌آبیاری

مهمترین مزایا عبارتند از:

– افزایش راندمان تولید محصول.
– توزیع یکنواخت‌تر مواد شیمیایی در سطح مزرعه.
– کاهش خطرات زیست‌محیطی ناشی از مصرف بیرویه سموم.
– کاهش آسیب مکانیکی به محصول و کاهش خطر برای نیروی کار.

محدودیتها و الزامات کلیدی:

– نیاز به مدیریت عالی سامانه آبیاری و نصب تجهیزات ایمنی (شیرهای ضدخلأ، سوییچ‌های قطع خودکار).
– یکنواختی توزیع آب پیشنیاز اصلی سم‌آبیاری است؛ در غیر این صورت، سم به میزان نامناسب به گیاه میرسد.
– نظارت مستمر در حین عملیات الزامی است تا از آبیاری اضافی و شستشوی سم به منابع آب زیرزمینی جلوگیری شود.
– خاک نباید پیش از سم‌آبیاری بیش از حد خیس باشد.

اصول فنی و ایمنی در سم‌آبیاری

برای موفقیت در سم‌آبیاری، رعایت اصول زیر ضروری است:

1. کیفیت سامانه آبیاری: سامانه باید توزیع یکنواخت آب و انتقال مؤثر سم به منطقه ریشه را تضمین کند.
2. بازدید پیش از عملیات: یکنواختی پاشش، سلامت اتصالات و عملکرد تجهیزات ایمنی بررسی شود.
3. کالیبراسیون دقیق: میزان سم مصرفی (دز) باید بهطور دقیق محاسبه شود. عدم کالیبراسیون صحیح یا منجر به عدم تأثیر سم میشود یا به آلودگی محصول و محیط میانجامد.
4. شستشوی سامانه: پس از پایان عملیات، شستشوی کامل لوله‌ها و تجهیزات الزامی است.

نکته مهم: در صورت ضعف مدیریت آبیاری، به جای سم‌آبیاری از روش «خیساندن خاک» (ریختن محلول سم پای بوته) استفاده شود.

سم‌آبیاری در سامانه‌های مختلف آبیاری

1. آبیاری سطحی (شیاری)
از میان روشهای آبیاری سطحی، تنها آبیاری شیاری برای سم‌آبیاری مناسب است، مشروط بر آنکه شیب زمین صفر تا ۰.۵ درصد و نفوذپذیری خاک زیاد نباشد. دو روش اصلی شامل «روش برش» (تزریق سم در کنار ردیف کشت) و «روش پوشش جانبی» (مصرف سم در حاشیه شیار پیش از آبیاری) است.

2. آبیاری بارانی
از میان انواع سامانه‌های بارانی، سیستم بارانی دورانی به دلیل یکنواختی توزیع و خطر کمتر بادبردگی، گزینه مناسبی است.
دستورالعمل اجرا:

– آبیاری را شروع کنید تا لولهها پر شده و زمین کمی خیس شود.
– تزریق سم باید حداقل ۳۰ دقیقه ادامه یابد.
– پس از اتمام تزریق، سامانه را به مدت معادل زمان تزریق، شستشو دهید.
– توجه: در این روش، سم صرفاً به صورت خاک کاربرد استفاده میشود (نه پاشش روی شاخ و برگ).

3. آبیاری قطره‌ای
این روش برای کنترل آفات خاکزی و اندام هوایی در محصولات سبزی و صیفی بسیار موفق بوده است. استفاده از قطره‌چکان‌های با دبی ثابت (دارای قابلیت جبران فشار) به دلیل استقلال از توپوگرافی زمین، اولویت دارد.
کالیبراسیون: با استفاده از یک ماده شوینده غلیظ (به جای سم)، مدت زمان رسیدن محلول به نزدیکترین و دورترین قطره‌چکان اندازه‌گیری شود. اختلاف زمانی کمتر از ۲ دقیقه مطلوب است.

تأثیر کیفیت آب بر سم‌آبیاری

بر اساس استانداردها، در سامانه‌های آبیاری تحت فشار، استفاده از آبی با هدایت الکتریکی (EC) بیش از ۳ دسی‌زیمنس بر متر (ds/m) دارای محدودیت شدید است. برای سم‌آبیاری، حتماً از آبی با EC کمتر از ۳ ds/m و کیفیت مناسب استفاده شود.

نمونه‌های موفق سم‌آبیاری در جهان

– کنترل شته در کاهو با ایمیداکلوپراید.
– کنترل کرم ساقه‌خوار اروپایی ذرت در فلفل با کلرانترانیلیپرول.
– کنترل گل جالیز در گوجه‌فرنگی با کلروسولفورون.
– کنترل علف‌های هرز در سیبزمینی با سم EPTC.

نتیجه گیری و توصیه های پایانی

سم‌آبیاری یک فناوری کارآمد و سازگار با محیط زیست است، مشروط بر آنکه اصول فنی و ایمنی آن به دقت رعایت شود. با توجه به گسترش سامانه‌های آبیاری تحت فشار در کشور، آمادهسازی این سامانه‌ها برای سم‌آبیاری (با افزودن پمپ تزریق و تجهیزات ایمنی) هزینه ای اندک داشته و میتواند گامی مؤثر در جهت مدیریت بهینه آفات و کاهش مصرف سموم باشد.

به گزارش اخبار روزانه کشاورزی، دستورالعمل “سم‌آبیاری: اصول و روشها” توسط محمدرضا نعمت اللهی و علیرضا مامن پوش از عضو هیات علمی مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور نگاشته و منتشر شده است.