پایگاه خبری داوان نیوز: دانشجوی دکترای نماتدشناسی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به برگزاری سومین همایش ملی این رشته، بر ضرورت کاهش فاصله میان تحقیقات آزمایشگاهی و عرصه کشاورزی تأکید کرد و ارتباط مستقیم با کشاورزان را راهکار اصلی کنترل آفات نماتدی و توسعه این تخصص در کشور دانست.

به گزارش خبرنگار داوان نیوز، فاطمه سلطانی صالح، دانشجوی دکترای رشته نماتدشناسی دانشگاه تربیت مدرس، در حاشیه برگزاری سومین همایش ملی نماتدشناسی ایران در گفت‌وگو با خبرنگار ما به تشریح اهداف این رویداد علمی و چالش‌های پیش روی این رشته تخصصی پرداخت.

سلطانی صالح با اشاره به برگزاری این همایش در دانشگاه تربیت مدرس اظهار داشت: هدف اصلی ما از برگزاری چنین رویدادهایی، ایجاد پلی ارتباطی میان جامعه دانشگاهی شامل دانشجویان و اساتید با بخش اجرایی و جامعه کشاورزی است. تلاش ما بر این است که بتوانیم ضمن اطلاع‌رسانی در مورد این تخصص، ارتباطی مؤثر و دوطرفه با کشاورزان برقرار کنیم.

وی در ادامه بر لزوم ورود بخش عملی به عرصه تحقیقات نماتدشناسی تأکید کرد و افزود: به نظر من برای موفقیت و گسترش هرچه بیشتر رشته نماتدشناسی، باید بخش عملی و کشاورزی را به صورت جدی وارد میدان کرد. صرفاً انجام مطالعات تخصصی و انتشار مقالات کافی نیست؛ ما نیاز داریم که به صورت میدانی و عملی با جامعه کشاورز در ارتباط باشیم، از نزدیک مسائل و مشکلات را لمس کنیم و آزمایشات خود را در بستر واقعی مزرعه پیش ببریم.

این دانشجوی دکترای دانشگاه تربیت مدرس در پاسخ به سوالی درباره شکاف موجود میان تحقیقات آزمایشگاهی و عرصه تولید، راهکار را در تعامل دوطرفه دانست و تصریح کرد: موفقیت در این حوزه به دو بخش اصلی وابسته است؛ نخست وظیفه ما به عنوان گیاه‌پزشک است که باید آگاهی‌رسانی به موقع و دقیقی به کشاورز داشته باشیم. بخش دوم نیز به همکاری کشاورز بازمی‌گردد. برای مثال، اگر کشاورز پیش از کشت محصول، نسبت به سلامت خاک یا نشاء خود حساس باشد و از ما کمک بخواهد، ما می‌توانیم با انجام تست‌های تشخیصی، از توسعه بیماری در مزرعه جلوگیری کنیم. این یک رابطه دوسویه است که نیازمند اطلاع‌رسانی گسترده به تمامی کشاورزان می‌باشد.

سلطانی صالح در پایان درباره آینده شغلی و جذابیت این رشته برای نسل جوان اظهار داشت: بی‌شک علاقه، عامل اصلی موفقیت در این مسیر است. اگر دانشجویی با انگیزه و علاقه وارد شود، رشته نماتدشناسی زمینه پیشرفت بسیار خوبی دارد. اما نکته مهم این است که دانشجو باید از همان ابتدا، مطالعه تخصصی را با کار عملی و ارتباط با کشاورز پیوند بزند. بازار کار این رشته نیز مستقیماً به همت و پویایی خود دانشجو بستگی دارد. اگر دانشجو به دنبال کار باشد و میدانی عمل کند، با اطمینان می‌گویم که بازار کار برای او فراهم است.

یه گزارش اخبار روزانه کشاورزی، سومین همایش ملی نماتدشناسی ایران، با گردهمایی اساتید برجسته و شرکت‌های دانش‌بنیان در دانشگاه تربیت مدرس، علاوه بر تجلیل از پیشکسوتان این عرصه، میزبان رونمایی از یک نماتدکش کاملاً بومی و ایرانی بود.

پایگاه خبری داوان نیوز: سومین همایش ملی نماتدشناسی ایران در حالی برگزار شد که به گفته یک محقق برجسته این حوزه، حلقه مفقوده میان آزمایشگاه و مزرعه هنوز به طور کامل پر نشده است. دکتر فرحناز جهانشاهی افشار، عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی، با تشبیه ارکان مرتبط با بخش کشاورزی به چرخ‌دنده‌های یک ساعت، تأکید کرد که بدون هماهنگی میان محقق، مروج، کشاورز و حتی نهادهای نظارتی مانند نهالستان‌ها، عقربه مدیریت آفات خاک‌زی حرکت نخواهد کرد. وی در این گفت‌وگو از لزوم آگاهی‌بخشی برای پیشگیری از خسارت نماتدها تا تهدید گونه‌های قرنطینه‌ای مانند نماتد سیست طلایی سیب‌زمینی سخن گفت.

به گزارش خبرنگار داوان نیوز، در حاشیه برگزاری سومین همایش ملی نماتدشناسی ایران، گفت‌وگویی با دکتر فرحناز جهانشاهی افشار، عضو هیئت علمی بخش تحقیقات نماتدشناسی موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور، ترتیب دادیم تا از آخرین یافته‌ها، چالش‌ها و راهکارهای انتقال دانش به عرصه تولید مطلع شویم.

با توجه به برگزاری سومین همایش ملی نماتدشناسی ایران، به عنوان یکی از اعضای هیئت علمی موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی، ارزیابی شما از وضعیت فعلی ترجمان دانش و انتقال یافته‌های پژوهشی در حوزه نماتدشناسی به بهره‌برداران (کشاورزان و باغداران) چیست؟

جهانشاهی افشار: به نام خدا. از منظر ساختاری، فرآیند ترجمان دانش در بخش کشاورزی نیازمند تعامل سیستمی و هم‌افزایی بین سه مؤلفه اصلی پژوهش (تحقیق)، ترویج (Extension) و بهره‌بردار پیشرو (Lead Farmer) است. در این زنجیره، محقق موظف به تولید دانش بومی‌سازی‌شده بر اساس نیازهای واقعی بخش تولید است، اما چالش اساسی در فقدان “زبان مشترک” یا همان کانال ارتباطی دوسویه میان پژوهشگر و کشاورز نمود می‌یابد. واحد ترویج به عنوان حلقه واسط، وظیفه رمزگشایی از یافته‌های پژوهشی و تبدیل آن‌ها به بسته‌های آموزشی قابل فهم و اجرا برای کشاورزان را بر عهده دارد.

در حوزه نماتدشناسی، به دلیل ماهیت زیستی این عوامل بیمارگر (پاتوژن‌های خاک‌زی با ابعاد میکروسکوپی)، پیچیدگی مسئله دوچندان می‌شود. نماتدها به دلیل شفافیت و زیست در ماتریکس خاک، جزء عوامل خسارت‌زای پنهان (Hidden Pathogens) محسوب می‌شوند و علائم خسارت آن‌ها معمولاً در مراحل پیشرفته آلودگی و هنگامی که جمعیت عامل بیماری زا از آستانه اقتصادی (Economic Threshold) فراتر رفته، ظاهر می‌شود. در این مرحله، مداخلات مدیریتی کارایی خود را تا حد زیادی از دست می‌دهند.

بر اساس مشاهدات میدانی و تجارب پژوهشی، شکاف آگاهی (Knowledge Gap) عمیقی در سطح کشاورزان نسبت به زیست‌شناسی و مدیریت این بیمارگرها وجود دارد. برای نمونه، در بررسی‌های انجام‌شده در باغ‌های تاکستان (مناطق کشت انگور)، مشاهده شد که کشاورزان علائم زوال و ضعف عمومی بوته‌ها را عمدتاً ناشی از عوامل قارچی یا کمبود عناصر غذایی تلقی کرده و با صرف هزینه‌های بالا، اقدام به مصرف بی‌رویه سموم شیمیایی قارچ‌کش و کودها می‌کنند، در حالی که عامل اصلی خسارت، نماتدهای انگل گیاهی (انگل‌های اجباری ریشه) بوده است.

بنابراین، راهکار محوری در این حوزه، طراحی و اجرای برنامه‌های جامع آگاهی‌بخشی و آموزش ترویجی با هدف نهادینه‌سازی مفهوم پیشگیری و مدیریت تلفیقی (IPM) پیش از بروز خسارت اقتصادی است. در پروژه‌های تحقیقاتی جاری نیز سعی کرده‌ایم با تلفیق اهداف پژوهشی و آموزشی، دانشجویان تحصیلات تکمیلی را ملزم به تعامل مستقیم با باغداران حین نمونه‌برداری‌ها کنیم تا ضمن انتقال دانش، شناخت کاملی از چالش‌های واقعی پیش روی تولیدکنندگان به دست آورند.

از منظر اپیدمیولوژی و امنیت زیستی (Biosecurity)، موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی چه رویکردی در پایش و هشدار سریع نسبت به گونه‌های قرنطینه‌ای و تهاجمی نماتدها دارد؟

جهانشاهی افشار: قطعاً یکی از رسالتهای راهبردی موسسه، پایش مستمر عوامل خسارت‌زا و ارائه هشدار به‌موقع برای جلوگیری از ورود، استقرار و انتشار گونه‌های قرنطینه‌ای (Quarantine Pests) است. در این راستا، تعامل تنگاتنگی با سازمان حفظ نباتات کشور و شبکه‌های قرنطینه داخلی و خارجی وجود دارد. هدف اصلی، مسدودسازی مسیر ورود عوامل بیمارگر به مرزهای کشور و جلوگیری از انتقال آلودگی از کانون‌های آلوده به مناطق سالم است.

در حوزه نماتدهای انگل گیاهی، نمونه بارز تهدید قرنطینه‌ای، نماتد سیست طلایی سیب‌زمینی (Globodera rostochiensis) است که متأسفانه از اواخر دهه ۱۳۸۰ وارد کشور شد. علاوه بر این، تهدیدات بالقوه‌ای مانند نماتد چوب کاج (Bursaphelenchus xylophilus) را داریم که یک پاتوژن قرنطینه‌ای با قدرت خسارت‌زایی فوق‌العاده بالا (مرگ ومیر درختان کاج طی چند هفته) است و با هماهنگی بخش قرنطینه، پایش‌های لازم برای جلوگیری از ورود آن به اکوسیستم‌های جنگلی کشور انجام می‌شود. به‌روزرسانی مداوم لیست عوامل قرنطینه‌ای بر اساس آخرین تغییرات در لیست EPPO و سایر مراجع معتبر جهانی، بخشی از این همکاری مشترک است.

با پیشرفت فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی و ابزارهای تشخیص مولکولی (مانند LAMP یا Real-Time PCR)، چه جایگاهی برای این تکنیک‌ها در شناسایی سریع و مدیریت نماتدها متصور هستید؟ آیا این فناوری‌ها می‌توانند جایگزین روش‌های سنتی مانند سانتریفیوژ شوند؟

جهانشاهی افشار: فناوری‌های نوین تشخیصی، به ویژه ابزارهای مبتنی بر زیست‌شناسی مولکولی و هوش مصنوعی، بدون شک افق‌های جدیدی را در علوم گیاه‌پزشکی گشوده‌اند. با این حال، انتخاب روش تشخیصی باید بر اساس معیارهایی چون هزینه-اثربخشی (Cost-effectiveness)، دسترسی‌پذیری، سرعت و دقت متناسب با شرایط بومی هر منطقه صورت گیرد.

در شرایط فعلی کشور و با توجه به محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها و زیرساخت‌های آزمایشگاهی سیار، استفاده از روش‌های کلاسیک اما کارآمد مانند سانتریفیوژ در شیب غلظت ساکارز همچنان به عنوان یک روش استاندارد و قابل اعتماد برای استخراج نماتدها از نمونه خاک و تشخیص در سطح جنس و حتی برخی گونه‌ها در مدت زمان کوتاه (حدود یک ساعت) مطرح است.

ابزارهای مولکولی مانند PCR و مشتقات آن برای تشخیص قطعی و تفکیک گونه‌های نزدیک به هم (Sibling Species) ضروری هستند، اما این تشخیص‌ها معمولاً در آزمایشگاه‌های مرجع و با صرف زمان بیشتر (چند روز تا یک هفته) انجام می‌شود. توسعه ابزارهای تشخیص سریع در محل (On-site detection) نظیر LAMP (Loop-mediated isothermal amplification) می‌تواند در آینده مفید واقع شود، اما در حال حاضر، روش‌های سنتی برای پایش‌های گسترده و غربالگری اولیه از کارایی عملیاتی بالایی برخوردارند. به بیان دیگر، این روش‌ها نه به معنای جایگزینی، بلکه در یک طیف مکمل در کنار یکدیگر تعریف می‌شوند.

با توجه به پیچیدگی اکوسیستم خاک، پروتکل نهایی و توصیه فنی موسسه برای مدیریت پایدار جمعیت نماتدهای انگل گیاهی چیست؟

جهانشاهی افشار: باید تأکید کنم که هیچ رویکرد تک‌عاملی (معجزه‌گونه) برای مدیریت نماتدها وجود ندارد. پیچیدگی شبکه غذایی خاک (Soil food web) ایجاب می‌کند که مدیریت این بیمارگرها بر اصول مدیریت تلفیقی (IPM) استوار باشد. بر اساس یافته‌های پژوهشی و مشاهدات میدانی گسترده، استراتژی اصلی عبارت است از:

۱. پیشگیری (Prevention): محوری‌ترین رکن. استفاده از نهال‌ها و نشاءهای عاری از نماتد (گواهی‌شده)، ضدعفونی ادوات کشاورزی و جلوگیری از انتقال خاک آلوده.
۲. مدیریت زراعی (Cultural practices): اصلاح و بهینه‌سازی عوامل محیطی نظیر رژیم آبیاری و تغذیه گیاه. گیاهان دارای تنش‌های آبی و تغذیه‌ای، بسیار مستعدتر به خسارت نماتدها هستند.
۳. مقابله بیولوژیک: استفاده از میکروارگانیسم‌های آنتاگونیست (قارچ‌ها و باکتری‌های شکارگر نماتد) و تلفیق آن‌ها با کودهای آبی.
۴. اجتناب از مصرف سموم شیمیایی با طیف وسیع: این نکته را قاطعانه بیان می‌کنم: استفاده از سموم شیمیایی غیراختصاصی (که تحت عنوان نماتدکش عرضه می‌شوند) اگرچه در کوتاه‌مدت موجب کاهش جمعیت ظاهری نماتدها می‌شود، اما به دلیل حذف میکروارگانیسم‌های مفید و دشمنان طبیعی، تعادل زیستی خاک را برهم زده و در بلندمدت منجر به طغیان مجدد جمعیت نماتدها با شدت بیشتر می‌گردد. نماتدهای انگل گیاهی به دلیل داشتن ساختارهای مقاوم (مانند کیست و تخم) و توانایی بقا در لایه‌های عمقی‌تر خاک، از این شرایط بهره برده و جمعیت خود را به صورت تصاعدی (Exponential growth) افزایش می‌دهند.

در نهایت، دستیابی به کشاورزی پایدار (Sustainable agriculture) در این حوزه، نیازمند هماهنگی تمام حلقه‌های زنجیره تولید است. به عنوان مثال، بخش نهالستان‌ها به عنوان حلقه آغازین، نیازمند نظارت دقیق‌تری است. یک نهال آلوده، حتی اگر بهترین مدیریت در باغ اعمال شود، عمر مفید باغ را به شدت کاهش خواهد داد. همانند چرخ‌دنده‌های یک ساعت، کارکرد صحیح و منفرد هر بخش (تحقیق، ترویج، اجرا و نظارت) کافی نیست؛ بلکه این هماهنگی و پیوند سیستماتیک این چرخ‌دنده‌هاست که منجر به حرکت صحیح عقربه (پیشرفت و پایداری تولید) خواهد شد.

پایگاه خبری داوان نیوز: سومین همایش ملی نماتدشناسی ایران در حالی به کار خود پایان داد که محققان و صاحبنظران این حوزه بر لزوم تغییر نگاه از کنترل شیمیایی صرف به سمت مدیریت تلفیقی و ایجاد پلی مستحکم میان یافته‌های دانشگاهی و نیازهای واقعی کشاورزان تأکید کردند.

به گزارش خبرنگار داوان نیوز، دکتر هادی کریمی‌پور فرد دبیر علمی این همایش و در حاشیه برگزاری آن در گفت‌وگو با خبرنگار ما، نماتدها را “دشمنان پنهان” بخش کشاورزی نامید و نسبت به خسارت‌های فزاینده ناشی از بی‌توجهی به این آفات خطرناک هشدار داد.

دکتر هادی کریمی‌پور فرد، دبیر علمی سومین همایش ملی نماتدشناسی ایران، در ابتدای این گفت‌وگو با اشاره به اهداف کلان این رویداد تخصصی اظهار داشت: این همایش بستری فراهم آورد تا اساتید دانشگاه، پژوهشگران و دانشجویان ضمن ارائه آخرین دستاوردهای علمی خود، به تبادل نظر پیرامون چالش‌های پیش روی این حوزه در کشور بپردازند و گامی مؤثر در جهت کاربردی‌سازی تحقیقات بردارند.

نماتدها؛ دشمنان پنهان کشاورزی مدرن

وی با تأکید بر اهمیت نماتدشناسی در حوزه بیماری‌های گیاهی، این موجودات را یکی از عوامل اصلی خسارت‌زا در محصولات کشاورزی معرفی کرد و افزود: متأسفانه به دلیل زندگی نماتدها در عمق خاک و اندازه میکروسکوپی آن‌ها، این آفات به “دشمن پنهان” کشاورزان شهرت یافته‌اند. در سال‌های اخیر، خسارت ناشی از این عوامل در محصولات زراعی، باغی و گلخانه‌ای به دلایل متعددی از جمله تغییر اقلیم و ضعف مدیریت، رشد چشمگیری داشته است. علائم خسارت این آفات اغلب با کمبودهای تغذیه‌ای یا سایر بیماری‌ها اشتباه گرفته می‌شود که این مسئله ضرورت برگزاری چنین رویدادهایی را دوچندان می‌کند.

پر کردن شکاف بین دانش و عمل

دبیر علمی همایش در پاسخ به این پرسش که این گردهمایی‌ها چه نقشی در انتقال دانش به مزارع و کاهش فاصله میان محقق و کشاورز ایفا می‌کنند، تصریح کرد: برگزاری همایش‌های تخصصی با رویکردهای کاربردی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در حل معضلات بخش کشاورزی داشته باشد. امروز جهت‌گیری اصلی تحقیقات دانشگاهی و پژوهشی بر کنترل غیرشیمیایی و مدیریت تلفیقی آفات متمرکز است. مقالات ارائه‌شده در این رویدادها هر یک قطعه‌ای از پازل مدیریت پایدار محسوب می‌شوند و کنار هم قرار گرفتن آنها می‌تواند در آینده به بهبود راهبردهای کنترل نماتدها و در نهایت افزایش رضایت و بهره‌وری کشاورزان منجر شود.

اقتصاد مبارزه؛ جایگاه محصولات و راهکارهای نوین

کریمی‌پور فرد در ادامه به نقش شرکت‌های دانش‌بنیان و تولیدکنندگان محصولات کنترل نماتد اشاره کرد و در پاسخ به پرسشی درباره توجیه اقتصادی استفاده از این محصولات برای کشاورزان گفت: کنترل شیمیایی، چه با استفاده از سموم سنتزی و چه ترکیبات گیاه‌پایه، تنها یکی از اجزای پازل مدیریت نماتدها محسوب می‌شود. به دلیل پیچیدگی محیط خاک و ماهیت زیستی این عوامل بیماری‌زا، هیچ ماده شیمیایی به تنهایی قادر به ریشه‌کنی کامل آنها نیست. با این حال، این محصولات می‌توانند به عنوان یکی از ارکان کنترلی در کنار روش‌های بهزراعی، تغذیه متعادل گیاه و اقدامات پیشگیرانه، به یک راهبرد موفق برای مدیریت نماتدهای انگل گیاهی در باغات، مزارع و گلخانه‌ها تبدیل شوند. در این میان، شرکت‌های تولیدکننده باید به دنبال ارائه محصولاتی باشند که در زنجیره مدیریت تلفیقی، جایگاه واقعی و اقتصادی خود را پیدا کنند.

به گزارش اخبار روزانه کشاورزی، سومین همایش ملی نماتدشناسی ایران با حضور جمعی از محققان برجسته، دانشجویان و نمایندگان شرکت‌های فعال در این حوزه برگزار شد و شرکت‌کنندگان بر ضرورت توسعه تحقیقات کاربردی و حمایت از راهکارهای پایدار در مدیریت نماتدهای انگل گیاهی تأکید کردند.