آب و انرژی
فصل بیآبی؛ روایت جدال کشاورز ایرانی با قهر آسمان

پایگاه خبری داوان نیوز: باران که نمیبارد، زندگی در زمینهای تشنه کشاورزی ایران به انتظاری تلخ تبدیل میشود. پاییز کمبارش ۱۴۰۴، زنگ خطر جدیدی است پس از سالی خشک که ذخایر آبی کشور را به مرز هشدار رساند. در این میان، کشاورزان ایرانی در خط مقدم نبرد با کمآبی ایستادهاند؛ نبردی که شکست در آن به معنای تهدید امنیت غذایی است و پیروزی در گرو تغییر رویکرد از کشاورزی سنتی به مدیریت هوشمند آب.
ناهید حسینی، خبرنگار داوان نیوز؛ با تداوم خشکسالی و کاهش بارشها در سال گذشته و پاییز ۱۴۰۴، بحران آب در بخش کشاورزی ایران به مرحله حساسی وارد شده است. این گزارش به بررسی راهکارهای عملی برای کشاورزان و برنامههای وزارت جهاد کشاورزی در قالب توسعه سامانههای نوین آبیاری میپردازد. با استفاده از تجزیه و تحلیل منابع معتبر، راهبردهای کوتاهمدت و بلندمدتی ارائه میشود که میتواند کشاورزان را در تطبیق با شرایط کمآبی و گذر از این بحران یاری رساند.
بحران آب و ضرورت تغییر نگرش
کشور ایران در منطقهای خشک و نیمهخشک واقع شده و در دهههای اخیر با کاهش مستمر منابع آبی روبرو بوده است. بر اساس آمارهای رسمی، ۴۳ شهر و ۲۲ استان کشور با تنش آبی مواجه هستند و ورودی آب به سدها نسبت به سال گذشته ۴۳ درصد کاهش یافته است . بخش کشاورزی که حدود ۷۰ درصد مصرف آب کشور را به خود اختصاص میدهد، نیازمند بازنگری اساسی در شیوههای مدیریت آب است . تداوم خشکسالیها و کاهش بارندگی در پاییز ۱۴۰۴، لزوم اجرای سریع راهکارهای کارآمد و استفاده از فناوریهای نوین را بیش از پیش آشکار ساخته است.
راهکارهای عملی برای کشاورزان در مواجهه با کمآبی
۱. بهینهسازی روشهای آبیاری
– استفاده از آبیاری قطرهای: این روش کارآمدترین راه برای تأمین آب و مواد مغذی مورد نیاز گیاهان است که باعث صرفهجویی ۳۰ تا ۵۰ درصدی در مصرف آب میشود. در این سیستم، آب مستقیماً به منطقه ریشه گیاه در مقادیر دقیق و زمان مناسب تحویل داده میشود .
– اجرای آبیاری زیرسطحی: این روش تبخیر آب از سطح خاک را به حداقل میرساند و بازدهی مصرف آب را به میزان قابل توجهی افزایش میدهد. با توجه به محدودیت منابع آبی، توسعه این روش در دستور کار قرار گرفته است .
۲. مدیریت خاک و آب
– کاربرد کمپوست و مالچ: استفاده از مالچ به حفظ رطوبت خاک با کاهش تبخیر، سرکوب علفهای هرز و تعدیل دمای خاک کمک میکند. کمپوست نیز خاک را با مواد آلی و مواد مغذی غنی میسازد .
– کشاورزی حفاظتی: این روش با هدف کاهش فرسایش خاک، حفظ آب و افزایش سلامت خاک اجرا میشود. کشاورزی حفاظتی یک لایه محافظ روی سطح خاک ایجاد میکند که به حفظ رطوبت کمک شایانی مینماید .
۳. انتخاب محصولات و الگوی کشت مناسب
– کشت محصولات مقاوم به خشکی: انتخاب محصولات سازگار با آب و هوای محلی و نیاز آبی کمتر، خطر شکست محصول را در دورههای کمآبی کاهش میدهد و ثبات اقتصادی کشاورزان را افزایش میدهد .
– تغییر زمان کشت: تغییر زمان کشت از بهار به پاییز یکی از راهبردهای مؤثر در تطبیق با شرایط کمآبی است که توسط وزارت جهاد کشاورزی توصیه شده است .
۴. برداشت و ذخیرهسازی آبهای سطحی
احداث سیستمهای برداشت و ذخیرهسازی آبهای سطحی و سیلابها میتواند منبع آب ارزشمندی برای دورههای کمآبی فراهم کند. این سیستمها با کاهش حجم جریان آبهای سطحی، از هدررفت آب جلوگیری کرده و امکان استفاده در زمان مورد نیاز را فراهم میکنند .
برنامههای وزارت جهاد کشاورزی و معاونت آب و خاک
۱. توسعه سامانههای نوین آبیاری
طبق آمار رسمی، از مجموع ۸ میلیون و ۵۰۹ هزار هکتار اراضی آبی کشور، تاکنون سامانههای نوین آبیاری در ۵ میلیون و ۶۰۰ هزار هکتار اجرا شده است. از این مقدار، ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار به سیستمهای نوین آبیاری مجهز شدهاند . برنامهریزی شده است که سالانه ۲۰۰ هزار هکتار از اراضی کشاورزی به این سیستمها مجهز شوند .
۲. تخصیص اعتبارات و حمایتهای مالی
در سال جاری، ۵۰۰۰ میلیارد تومان برای توسعه سامانههای نوین آبیاری در کشور اختصاص یافته است که شامل ۲۲۵۰ میلیارد تومان برای سامانههای آبیاری عمومی و ۲۰۰۰ میلیارد تومان برای آبیاری زیرسطحی میشود .
۳. اجرای طرحهای جامع آبخیزداری
طرح جامع «از آبخیز تا جالیز» در ۳۲ استان کشور پایهگذاری شده و در ۲۱ استان وارد مرحله اجرایی شده است. در این طرح، اقدامات آبخیزداری در بالادست، مرمت و نوسازی قنوات و در نهایت اجرای سامانههای نوین آبیاری در مزارع انجام میشود .
۴. توسعه پژوهش و آموزش
وزارت جهاد کشاورزی بر توسعه پژوهشها درباره روشهای علمی و فنی و آموزش و ترویج آنها برای افزایش بهرهوری آب تأکید دارد. این مرکز با ارائه مشاوره و کمکهای فنی، آموزشی و ترویجی، گسترش بکارگیری سامانههای نوین آبیاری را دنبال میکند .
چالشها و راهبردهای کلان
چالشهای پیش رو
– کاهش مسئولیتپذیری اجتماعی با افزایش درآمد: مطالعات نشان میدهد که با افزایش درآمد کشاورزان، میزان مسئولیتپذیری اجتماعی آنان در قبال مصرف پایدار آب به شکل معناداری کاهش مییابد .
– فرسایشی بودن شبکههای آبرسانی: نشت و هدررفت آب در شبکههای انتقال و توزیع از چالشهای مهم است .
– فقدان مدیریت یکپارچه منابع آب: تصمیمات و سیاستهای نادرست طی چند دهه گذشته باعث تشدید بحران آب شده است .
راهبردهای کلان برای مدیریت پایدار آب
1. اصلاح حکمرانی آب: ایجاد مدیریت یکپارچه منابع آب و اتخاذ رویکردهای جامع و بینبخشی .
2. بازچرخانی و استفاده مجدد از آب: توسعه تصفیه خانههای فاضلاب و استفاده از آبهای بازیافتی در کشاورزی .
3. افزایش آگاهیسازی و مشارکت مردمی: اجرای کمپینهای آگاهیبخشی با هدف کاهش مصرف آب .
به گزارش اخبار روزانه کشاورزی، مدیریت بحران آب در بخش کشاورزی نیازمند عزم ملی و مشارکت تمامی ذینفعان است. راهکارهای ارائه شده در این مقاله در دو سطح خرد (کشاورزان) و کلان (دولت) میتواند زمینهساز عبور از شرایط بحرانی کنونی باشد. با توجه به تداوم خشکسالیها، توسعه سامانههای نوین آبیاری، اصلاح الگوی کشت و ارتقای فرهنگ صرفهجویی باید در اولویت برنامهریزیهای کوتاهمدت و بلندمدت قرار گیرد. موفقیت در گذر از این بحران مستلزم همکاری تنگاتنگ کشاورزان، دولت و نهادهای تحقیقاتی است.
این گزارش با واکاوی راهکارهای عملی برای کشاورزان و تشریح برنامههای وزارت جهاد کشاورزی و معاونت آب و خاک، نقشه راهی برای عبور از این بحران ترسیم میکند؛ از توسعه سامانههای نوین آبیاری تا اصلاح الگوی کشت که میتواند تهدید خشکسالی را به فرصتی برای نوسازی کشاورزی ایران تبدیل کند.

آب و انرژی
کاهش ۵ میلیارد مترمکعبی آب کشاورزی تا ۱۴۰۷ / ۴ استان در تنش آبی
برنامه هفتم توسعه کاهش مصرف آب کشاورزی به ۶۵ میلیارد مترمکعب را تکلیف کرده، اما آیا الگوی کشت تدوین شده بر اساس ۶۷ میلیارد مترمکعب، آن هم در شرایطی که بارشها غیرقابل پیشبینی است و استانهای مرکزی درگیر تنش آبیاند، ضمانت اجرایی کافی برای جبران این شکاف ۲ میلیارد مترمکعبی را دارد؟ مدیرکل دفتر امور آب کشاورزی میگوید: انعطاف پذیری در الگو، پاسخ این چالش است.

پایگاه خبری داواننیوز: در شرایطی که کشور با خشکسالیهای پی در پی و کاهش محسوس منابع آبی روبهرو است، مدیریت مصرف در بخش کشاورزی که سهم عمدهای از مصارف آب کشور را به خود اختصاص داده، به یکی از اولویتهای اصلی دولت و وزارت جهاد کشاورزی تبدیل شده است. بر اساس قانون برنامه هفتم پیشرفت، هدفگذاری شده است که مصرف آب در این بخش تا سال ۱۴۰۷ به ۶۵ میلیارد متر مکعب کاهش یابد؛ هدفی که به نظر میرسد با چالشها و فرصتهای متعددی همراه است.
به گزارش خبرنگار ما، امیر هدایتی، مدیرکل دفتر امور آب کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی، با اعلام بر ضرورت کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی به ۶۵ میلیارد متر مکعب تا پایان برنامه هفتم تأکید کرد. این هدف در حالی دنبال میشود که بر اساس اعلام مسئولان، مصرف آب کشاورزی در سالهای عادی حدود ۷۰ میلیارد متر مکعب بوده است.
وی افزود که برنامه الگوی کشت برای سال زراعی آینده بر اساس ۶۷ میلیارد مترمکعب آب تدوین و توسط سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی ابلاغ شده است. این برنامه با انعطافپذیری لازم برای مواجهه با شرایط اقلیمی پیشبینیشده طراحی شده تا در صورت کاهش آب اختصاصی، تغییری متناسب در الگوی کشت ایجاد و از اختلال در تولید جلوگیری شود.
هدایتی با اشاره به عملکرد سال آبی گذشته گفت: در ابتدا بر اساس پیشبینیهای خشکسالی، ۵۱ میلیارد متر مکعب آب برای بخش کشاورزی در نظر گرفته شده بود، اما بارشهای مناسب در نیمه دوم سال به ویژه در زمستان، باعث شد در عمل بیش از این میزان آب در اختیار کشاورزان قرار گیرد. با این حال، وی هشدار داد که برخی استانها نظیر تهران، البرز، قم و قزوین همچنان با تنش آبی شدیدی دست و پنجه نرم میکنند.
تلاش برای افزایش بهرهوری؛ از آبیاری نوین تا اصلاح الگوی کشت
تحقق هدف کاهش مصرف آب به ۶۵ میلیارد متر مکعب، نیازمند تغییر رویکردهای سنتی و حرکت به سمت افزایش بهرهوری است. در این زمینه، توسعه سامانه های نوین آبیاری و آبیاری هوشمند که میتواند بهرهوری آب را تا دو برابر افزایش دهد، در دستور کار قرار دارد. همچنین وزارت جهاد کشاورزی بر اجرای کامل الگوی کشت بر اساس تناسب اراضی و مزیتهای نسبی هر منطقه تأکید دارد و کشاورزان را به رعایت آن ملزم میداند.
ناترازی و تکالیف استانی
بر اساس ماده ۳۷ برنامه هفتم توسعه، کشور مکلف به رفع ۱۵ میلیارد متر مکعب ناترازی در بخش آب است و سهم هر استان از این کاهش تعیین شده است. به عنوان مثال، استان یزد موظف است ۶۰ میلیون مترمکعب و استان کرمانشاه ۴۰۰ میلیون مترمکعب از مصرف آب خود را کاهش دهد که بخش قابل توجهی از آن مربوط به بخش کشاورزی است.
به گزارش اخبار روزانه کشاورزی، با وجود اقدامات انجامشده و برنامهریزیهای صورت گرفته، مسیر رسیدن به هدف ۶۵ میلیارد مترمکعبی مصرف آب در بخش کشاورزی، دشوار و نیازمند عزم ملی و همکاری همه جانبه است. کارشناسان معتقدند علاوه بر سرمایهگذاری در فناوریهای نوین و توسعه زیرساختها، فرهنگسازی و همراهی کشاورزان با سیاستهای اصلاحی نیز نقشی کلیدی در موفقیت این طرح خواهد داشت.
آب و انرژی
گام نهایی برای شفافیت منابع آب؛ پیوند سامانههای کشاورزی و نیرو تا هفته آینده
مدیرکل دفتر امور آب کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی از اجرایی شدن طرح اتصال سامانه «ساماب» وزارت نیرو به سامانه پهنهبندی تولیدات کشاورزی خبر داد و گفت: با این اقدام، اطلاعات بهرهبرداران دارای پروانه برداشت آب با تولیدات واقعی آنها تطبیق داده میشود و زیرساخت آزمایشی آن تا هفته آینده آماده بهرهبرداری است.

پایگاه خبری داواننیوز: در گامی بیسابقه برای مدیریت یکپارچه منابع آب و خاک، دو وزارتخانهی جهاد کشاورزی و نیرو، سامانههای اطلاعاتی خود را به یکدیگر متصل میکنند تا با تطبیق دادههای تولید با میزان برداشت آب، برای نخستین بار امکان محاسبه دقیق بهرهوری آب در مزرعه و اصلاح الگوی کشت بر اساس پایداری منابع میسر شود.
به گزارش خبرنگار ما، امیر هدایتی، مدیرکل دفتر امور آب کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی، از اجرای طرحی راهبردی برای یکپارچهسازی دادههای منابع آب و تولیدات کشاورزی خبر داد و آن را تحولی اساسی در سیاستگذاری بخش کشاورزی دانست.
هدایتی با اشاره به اهمیت این همافزایی اطلاعاتی اظهار داشت: برای نخستینبار، بستری مشترک فراهم شده که امکان ارتباط مستقیم میان دادههای حوزه آب و اطلاعات تولیدات کشاورزی و الگوی کشت را میسر میسازد. این اقدام نقشی کلیدی در افزایش بهرهوری آب، بهینهسازی مصرف و تدوین سیاستهای مؤثر در بخش کشاورزی ایفا خواهد کرد.
وی در تشریح گام نخست این برنامه افزود: بر اساس برنامهریزی انجامشده، سامانه «ساماب» وزارت نیرو که حاوی دادههای پایه منابع آب کشور است، به سامانه پهنهبندی تولیدات کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی متصل خواهد شد. این اتصال، زمینهساز تطبیق اطلاعات بهرهبرداران کشاورزی با دارندگان پروانههای برداشت آب خواهد بود و شفافیت بیسابقهای در ارتباط میان تولید و مصرف ایجاد میکند.
مدیرکل دفتر امور آب کشاورزی با اشاره به افق گستردهتر این طرح تصریح کرد: در مراحل بعدی، سایر سامانههای وزارت جهاد کشاورزی نظیر «مزرعه من» نیز به سامانههای مرتبط وزارت نیرو متصل شده و تبادل اطلاعات در سطح وسیعتری دنبال خواهد شد.
هدایتی با بیان اینکه وزارت جهاد کشاورزی از سامانههای جامع و پویا در زمینه اطلاعات بهرهبرداران، کشت، تولید و اجرای الگوی کشت برخوردار است، خاطرنشان کرد: مهمترین خلأ موجود تا پیش از این، نبود دسترسی مستقیم به اطلاعات منابع آب بود که امکان تحلیل همزمان میزان تولید و مصرف آب را از بین برده بود. با رفع این مانع، اکنون امکان پایش دقیق نسبت تولید به ازای هر واحد آب مصرفی برای هر بهرهبردار فراهم شده است.
وی در ادامه با تأکید بر روند اجرایی این پروژه گفت: پیگیری این برنامه از حدود دو سال پیش آغاز شده و طی دو نشست تخصصی در شورای هماهنگی معاونان وزارتخانههای جهاد کشاورزی و نیرو به تصویب رسیده است. متعاقباً کارگروهی مشترک با حضور مدیران و کارشناسان فنی دو دستگاه تشکیل شده که تاکنون جلسات متعددی برای مهندسی زیرساختهای فنی و حقوقی طرح برگزار کردهاند.
هدایتی در خصوص آخرین وضعیت اجرایی طرح اظهار داشت: با عنایت به قوانین و مقررات حاکم بر تبادل داده میان دستگاههای اجرایی، بیشتر فرایندهای قانونی طی شده و در یک ماه اخیر، تبادل آزمایشی دادهها بین دو وزارتخانه با موفقیت ثبت شده است.
وی در پایان با اشاره به آمادگی نهایی برای عملیاتیسازی این طرح افزود: اسناد تبادل اطلاعات میان دو وزارتخانه تهیه و مبادله شده و مقرر است تا هفته آینده، هرگونه نیاز یا چالش فنی احتمالی احصا و برطرف شود تا زیرساخت مشترک تبادل داده بهصورت آزمایشی بهرهبرداری شود. این همافزایی، سرآغازی برای مدیریت یکپارچه و هوشمند منابع آب و کشاورزی در کشور محسوب میشود.
آب و انرژی
مدیریت بحران در صنعت آبیاری؛ نشستهای وزارت جهاد با ۳۰۰ تولیدکننده
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی از افزایش بیش از دو برابری قیمت مواد پلیمری به دلیل آسیب به واحدهای پتروشیمی در جنگ تحمیلی اخیر خبر داد و گفت که این امر فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان لوازم آبیاری، دولت و کشاورزان وارد کرده است. با این حال، وی با اشاره به خودکفایی ۹۸ درصدی کشور، هرگونه نگرانی عمدهای را در تأمین نیاز پروژههای آب و خاک رد کرد.

پایگاه خبری داوان نیوز: جهش دو برابری قیمت مواد پلیمری و آسیب به برخی کارخانجات داخلی، تولیدکنندگان لوازم آبیاری را تحت فشار قرار داده است اما معاون وزیر جهادکشاورزی با تأکید بر ظرفیت دو برابری تولید نسبت به نیاز کشور و خودکفایی ۹۸ درصدی، از پیگیری مجوز واردات مواد اولیه برای عبور از بحران خبر داد.
به گزارش داواننیوز، صفدر نیازی شهرکی، معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی، امروز با اشاره به تأثیر تحولات اخیر بر صنعت آبیاری کشور، اظهار داشت که آسیب به برخی واحدهای پتروشیمی در جریان جنگ تحمیلی، منجر به جهش بیش از دو برابری قیمت مواد پلیمری شده است. وی تأکید کرد که این معضل، فشار مضاعفی را هم بر بودجه دولت در اجرای پروژهها و هم بر هزینههای کشاورزان تحمیل کرده است.
نیازی شهرکی در ادامه به آسیبهای فیزیکی وارد شده به برخی کارخانجات داخلی اشاره کرد و گفت: علاوه بر محدودیتهای عرضه در بازار، آسیب دیدن تعدادی از واحدهای تولیدی داخلی نیز روند تولید را با اختلال مواجه کرده است.
معاون وزیر جهاد کشاورزی با بیان اینکه هماکنون ۳۰۰ تولیدکننده لوله و اتصالات پلیمری در کشور فعالیت میکنند، افزود: نشستهای مستمری با انجمنهای مرتبط برگزار شده و در حال پیگیری هستیم تا با صدور مجوزهای لازم، نسبت به واردات مواد اولیه مورد نیاز کارخانجات اقدام کنیم. وی ابراز امیدواری کرد که با بازگشت آرامش به بازار، تولیدکنندگان بتوانند با برنامهریزی دقیقتر، قیمت نهایی محصولات را به ثبات برسانند.
تأمین نیاز کشور؛ حتی با ۵۰ درصد ظرفیت
بخش کلیدی سخنان نیازی شهرکی به وضعیت تأمین تجهیزات پروژههای آب و خاک اختصاص داشت. وی با تأکید بر اینکه ظرفیت اسمی کارخانجات تولید لولههای پلیاتیلن در کشور دو برابر نیاز داخلی است، تصریح کرد: حتی با فعالیت ۵۰ درصدی این واحدها، نیاز کشور تأمین میشود. در شرایط کنونی با بهرهگیری از ۶۰ تا ۷۰ درصد ظرفیت تولید داخلی، نگرانی عمدهای برای تأمین نیازهای بخش آب و خاک نداریم.
معاون وزیر جهاد کشاورزی خاطرنشان کرد که بخشی از تولیدکنندگان به دلیل نوسان قیمتی در بازار، با ظرفیت حداکثری فعالیت نمیکنند و منتظر ایجاد ثبات و تعادل قیمت هستند.
خودکفایی ۹۸ درصدی و ارزآوری ۳۰۰ میلیون دلاری
نیازی شهرکی در بخش دیگری از این گزارش، خودکفایی ۹۸ درصدی کشور در تولید ادوات و تجهیزات آبیاری را یک دستاورد مهم خواند و گفت: به دلیل اتکا به توان تولید داخل و موجودی انبارها، محاصره دریایی هیچ خللی در تأمین نیازهای این حوزه ایجاد نکرده است. وابستگی اصلی ما به مواد پلیمری بود که اکنون در داخل تولید میشود.
وی با افتخار از صادرات محصولات ایرانی به ۱۸ کشور جهان از جمله برخی کشورهای اروپایی خبر داد و افزود: این صادرات سالانه بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون دلار ارزآوری برای کشور به همراه داشته است.
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی در پایان، با اشاره به وابستگی بسیار محدود کشور به برخی گیربکسها و موتورهای خاص (کمتر از یک درصد)، گفت: امکان تأمین این اقلام از مسیر کشورهای همسایه شمالی و غربی وجود دارد. تاکنون گزارشی مبنی بر نگرانی تولیدکنندگان بابت اخلال در واردات قطعات دریافت نشده است و تولیدکنندگان با تکیه بر موجودی انبارها و ظرفیتهای داخلی، توانستهاند تقاضای بازار را پوشش دهند.
آموزش4 هفته پیشانگورتان کشمشی نشود!؟ ۵ توصیه فوری برای باغداران انگور
خبرهای سازمانی2 هفته پیشدستورالعمل جدید پروانههای گلخانه به تمام استانها ابلاغ میشود
آموزش4 هفته پیشتشتک آبخور، یکی از ارکان مدیریت پایدار آب در باغهای مدرن
دانستنی ها4 هفته پیشبرنامه معاونت آموزش و ترویج کشاورزی برای بهینهسازی انرژی اعلام شد
خبرهای سازمانی4 هفته پیشسرمایه پنهان: آغاز برنامه ملی ثبت دانش بومی کشاورزان توسط سازمان تات
مقالات4 هفته پیشکشاورزیِ هوشمند در ایران؛ از آرمانِ «دادهمحوری» تا واقعیتِ «زیرساختگریز»
گزارش3 هفته پیشچالش گرانی، فرصت صادرات؛ صادرات ریگ دوسویه «کشت سبز طاها» به عراق و تاجیکستان
علوم و آموزش3 هفته پیشخیاری که میخواهد جای چیپس را بگیرد! پاپیتس هلندی وارد بازار شد
























