پایگاه خبری داوان نیوز: براساس رویدادهای تاریخی ثبت شده، چای در سال 1279 وارد کشور شد. ، نخستین بوته‌های چای وارداتی ایران در زمینی به وسعت حدود 50 هکتار در لاهیجان کاشته شد. امروز همان مکان که با نام‌هایی چون باغ گیاهشناسی، باغ اکولوژی و ایستگاه تحقیقات باغبانی شناخته می‌شده، اکنون به نام باغ ایستگاه تحقیقات کشاورزی و باغ گیاه شناسی لاهیجان تابلو دارد و ایستگاه گل و گیاه نیز یکی از نامهایی بوده که در طول تاریخ داشته است و از سال 1374 رسما نام گل و گیاه نهاده شد و البته فعالیتهای آن در حوزه گل و گیاه و درختان میوه متمرکز شده است.
در گفت‌وگو با دکتر محمدرضا عباسی مژدهی، رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان گیلان، از تحولات این ایستگاه تاریخی، مأموریت‌های راهبردی آن در حوزه گیاهان زینتی و درختان میوه ، و اهمیت تنها کلکسیون ملی گلابی بومی کشور می‌گوییم.

 با اجازه، گفت‌وگو را با اشاره به پیشینه ارزشمند این ایستگاه آغاز می‌کنم. مستندات تاریخی نشان می‌دهد که ایستگاه لاهیجان در سال ۱۳۰۶ و با وسعت حدود 50 هکتار به عنوان نخستین ایستگاه تحقیقات کشاورزی در شمال کشور تأسیس شده و حتی محل کشت اولین بوته‌های چای وارداتی توسط کاشف‌السلطنه بوده است. به نظر شما، این پیشینه غنی چه تأثیری بر جایگاه فعلی ایستگاه در نظام تحقیقات کشاورزی کشور داشته است؟

بسیار سپاسگزارم. دقیقاً اشاره درستی داشتید. این ایستگاه نه‌تنها از نظر قدمت، بلکه از نظر تبار علمی نیز منحصربه‌فرد است. تحول آن از موسسه چایکاری، بنگاه فلاحت یا کشاورزی، ایستگاه کشاورزی، ایستگاه باغبانی و ایستگاه تحقیات گل و گیاهان زینتی و در نهایت ایستگاه تحقیقات کشاورزی و باغ گیاه شناسی است. این پیشینه، امروز به عنوان سرمایه‌ای راهبردی، به ما امکان می‌دهد که در حوزه‌های اولویت‌داری چون گیاهان زینتی و درختان میوه با پشتوانه علمی قوی حرکت کنیم.

جالب است بدانید که در تقاضای ثبت مالکیت این اراضی در سال ۱۳۱۱، به وجود عمارت، کارخانه، تلمبار، طویله، گلخانه و دو باب خانه گالی‌پوش اشاره شده است. آیا هنوز اثری از این زیرساخت‌های تاریخی در ایستگاه باقی است؟

بله، بخشی از این زیرساخت‌ها بازسازی و بخشی نیز به عنوان میراث علمی-تاریخی حفظ شده‌اند. اما نکته مهم‌تر، تداوم کارکردی این امکانات است. آن گلخانه اولیه، نشان‌دهنده رویکرد آینده‌نگرانه بنیان‌گذاران بوده و امروز نیز گلخانه‌ موجود بستر اجرای پروژه های تحقیقاتی در حوزه گیاهان زینتی از سال 1374 هستند. (متاسفانه این ایستگاه هیچ زمانی گلخانه مدرن نداشته است).

بر اساس متن، این ایستگاه زمانی محل تحقیقات چای، برنج، سبزی، حبوبات و محصولات باغی بوده، این ایستگاه از ابتدا با محصول باغبانی یعنی چای کار خود را شروع کرده است و حتی در آن دوره ۹۲ رقم میوه نگهداری می‌شده است. این تغییر مأموریت را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

این تغییرات، هوشمندانه و مبتنی بر تقسیم کار ملی بود. با تأسیس ایستگاه تحقیقات برنج در رشت (۱۳۴۲) و ایستگاه زراعی لشت‌نشا (۱۳۴۵)، تمرکز لاهیجان بر درختان میوه دانه‌دار و هسته‌دار شد. این تخصص‌گرایی، امروز به نقطه قوت ما تبدیل شده؛ به‌طوری که پس از انقلاب اسلامی و به ویژه از سال ۱۳۷۴ با محول شدن تحقیقات چای به سازمان چای، ایستگاه ما با مصوبات سازمان تات و هدایت مؤسسه اصلاح و تهیه نهال و بذر و سپس موسسه تحقیقات علوم باغبانی مأموریت جدیدی در حوزه گل و گیاهان زینتی یافت.

یکی از نقاط عطف، سال ۱۳۸۸ است که در اولویت‌بندی جدید مؤسسه، محصولاتی مانند گلابی بومی (خوج)، ازگیل، ازگیل ژاپنی، ریز میوه ها از جمله تمشک و بلوبری و اکنون ذخایر ژنتیکی تمشک و بلوبری کشور در این ایستگاه تحقیقات مستقر شده است به فعالیت‌های ایستگاه اضافه شدند. ادعا شده که تنها کلکسیون منحصربه‌فرد گلابی بومی کشور در این ایستگاه وجود دارد. لطفاً بیشتر توضیح دهید.

دقیقاً. این کلکسیون یک گنجینه ژنتیکی ارزشمند است. “گلابی محلی” یا به زبان محلی “خوج”نه تنها از نظر تنوع ژنتیکی کم‌نظیر است، بلکه سازگاری بالایی با شرایط اقلیمی گیلان دارد. حفظ و معرفی این ارقام بومی، بخشی از راهبرد ما برای مقابله با فرسایش ژنتیکی و کاهش وابستگی به ارقام خارجی است. علاوه بر این، ازگیل ژاپنی و ارقام تمشک و ارقام بلوبری نیز به دلیل پتانسیل اقتصادی و دارویی، در اولویت پژوهش‌های کاربردی قرار دارند.

تأمین اعتبارات چگونه انجام می‌شود؟ آیا چالش خاصی وجود دارد؟

اعتبارات جاری و پروژه‌های مصوب از طریق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان گیلان و با منبع مالی سازمان تات تأمین می‌گردد. اما برای پروژه‌های فرابخشی و خاص، مانند برخی طرح‌های زیرساختی یا توسعه‌ای، از سایر نهادها مثل سازمان جهاد کشاورزی استان گیلان در قالب قراردادهای فی مابین تامین اعتبار می شود. طبیعتاً کسری اعتبارات و تورم، چالش همیشگی است، اما با اولویت‌بندی صحیح و بهره‌مندی از سرمایه‌های علمی و ژنتیکی ایستگاه، توانسته‌ ایم عملکرد قابل قبولی داشته باشیم.

در پایان، اگر بخواهید مهم‌ترین دستاورد کنونی ایستگاه لاهیجان را در یک جمله بیان کنید، چه خواهید گفت؟

دکتر عباسی مژدهی: ایستگاه تحقیقات لاهیجان امروز، تنها مرکز دارای کلکسیون ملی گلابی بومی کشور و هم‌زمان پیشگام تحقیقات کاربردی گل و گیاهان زینتی در شمال ایران است که با حفظ میراث حدود 100 ساله خود (از ۱۳۰۶ تاکنون) و علاوه بر همه این دستاوردها و با توجه به غنای گیاهی متنوع اعم از گیاهان بومی و غیر بومی و با افتتاح باغ گیاه شناسی در آذر ماه 1404 امکان بازدیدهای همه روزه حتی در ایام تعطیل برای تمام اقشار مختلف مردم و علاقمندان فراهم می باشد.

داوان نیوز: بسیار سپاسگزارم از وقتی که در اختیار ما قرار دادید و اطلاعات ارزشمندتان را به اشتراک گذاشتید.
دکتر عباسی مژدهی: سپاس از شما. امیدوارم این گفت‌وگو به شناخت بهتر ظرفیت‌های تحقیقاتی استان گیلان کمک کند.

پایگاه خبری داوان نیوز: در آستانه سالی که از سوی سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات) به نام «آموزش و ترویج یافته‌ها و فناوری‌ها» نام‌گذاری شده است، پرسش از چگونگی عبور از شکاف دیرینه میان «دانش نهفته در آزمایشگاه» و «عملکرد عینی در مزرعه» بیش از پیش ضروری می‌یابد. استان گلستان به‌عنوان یکی از قطب‌های راهبردی تولید غلات کشور، با چالش‌های مضاعفی نظیر کم‌آبی، شوری اراضی، فرسایش خاک و تغییر اقلیم روبه‌روست. در این میان، مراکز تحقیقات کشاورزی به مثابه پل‌های علمی-اجرایی، نقشی محوری در بومی‌سازی فناوری‌های نوین، اصلاح الگوی کشت و انتقال مستقیم دستاوردهای پژوهشی به بدنه تولید دارند.

به گزارش خبرنگار داوان نیوز، گفت‌وگوی پیشِ رو با دکتر قربانعلی روشنی، رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان گلستان، فرصتی است برای واکاوی برنامه‌های عملیاتی این مرکز در سال پیش‌رو: از معرفی ارقام مقاوم گندم و جو گرفته تا بهره‌گیری از هوش مصنوعی، پایش ماهواره‌ای، و نقش شرکت‌های دانش‌بنیان در تجاری‌سازی پژوهش‌ها. آنچه در ادامه می‌خوانید، تصویری واقع‌بینانه از ظرفیت‌ها، موانع و راهکارهای کاهش فاصله «مزرعه تا آزمایشگاه» در یکی از حساسترین مناطق کشاورزی ایران است.

با توجه به نام‌گذاری سال پیش‌رو با عنوان «آموزش و ترویج یافته‌ها و فناوری‌ها» توسط سازمان تات، مهم‌ترین برنامه عملیاتی مرکز شما برای تبدیل پژوهش به زبانی ساده برای کشاورزان و کاهش فاصله مزرعه تا آزمایشگاه چیست؟

مراکز تحقیقاتی حلقه اتصال علم به مزارع هستند. بهره‌گیری از فناوری یک ضرورت توسعه در کشاورزی است که همیشه مورد توجه متخصصان و تولیدکنندگان بوده، اما نکته کلیدی، شیوه انتقال درست آن به کاربران نهایی است. ترویج و آموزش، دو مقوله مکمل هستند که تخصص دوسویه در توسعه منابع انسانی کشاورزی را بر عهده دارند. محققان ما با حضور میدانی در عرصه‌های تولید، مرزهای علم را شکافته و دانش و فناوری را مستقیماً به بهره‌بردار منتقل می‌کنند.

استان گلستان به عنوان قطب غلات کشور شناخته می‌شود. در سال پیش‌رو، چه ارقام جدید و مقاوم گندم و جو (نسبت به خشکی، شوری یا آفات) معرفی خواهد شد و این ارقام چه مزیت کمی و کیفی نسبت به ارقام رایج دارند؟

در گندم آبی، لاین امیدبخش ۲۰-۹۷ N را معرفی می‌کنیم که میانگین عملکرد آن ۵۹۹۱ کیلوگرم در هکتار است؛ یعنی ۲۳۱ کیلوگرم بیشتر از رقم شاهد «احسان». این لاین دارای ارتفاع مناسب، رسیدگی متوسط، مقاوم به زنگ زرد و قهوه‌ای، کیفیت دانه عالی و پروتئین بالای ۱۲ درصد است.

برای جو آبی نیز لاین‌های WB-98-18 و ۱۴۷-۱۴۰۰ برای سال ۱۴۰۵ معرفی می‌شوند. این ارقام با پتانسیل عملکرد ۵ تن در هکتار، زودرس، مقاوم به گرما و خوابیدگی و همچنین مقاوم به بیماری‌هایی مثل سفیدک پودری، زنگ قهوه‌ای، لکه نواری و توری هستند. وزن هزار دانه ۴۰ تا ۴۵ گرم، ارتفاع بوته ۸۵ تا ۹۵ سانتی‌متر و برتری ۲۰۰ کیلوگرمی نسبت به ارقام شاهد منطقه از دیگر مزایای این لاین‌هاست. این ارقام برای مناطق گرم، شمال دشت گرگان و گنبد که دارای اراضی لب‌شور با رطوبت و بارندگی کم هستند، بسیار مناسبند.

سامانه ارتباط مستقیم کشاورزان با محققان چقدر موفق بوده است؟ برای آشنایی بیشتر بهره‌برداران با دستاوردهای مرکز (مثل مزارع نمایشی و بازدیدهای میدانی) چه برنامه جدیدی دارید؟

هرچه ارتباط و تعامل محقق، کارشناس و مروج با کشاورز بیشتر باشد، تأثیرپذیری و رعایت نکات فنی بالاتر می‌رود. اکثر کشاورزان با مشاهده میدانی و دیدن اختلاف عملکرد در محصولات، تأثیرپذیری بیشتری پیدا می‌کنند. این روش باعث اطمینان خاطر کشاورز و در نتیجه پذیرش یافته جدید و استفاده از آن در مزرعه خود می‌شود. در نهایت، این فرآیند به افزایش بهره‌وری و عملکرد محصولات غذایی در کشور منجر خواهد شد.

برای اصلاح الگوی کشت در شرایط کم‌آبی استان، مرکز چه محصولات جایگزین کم‌آب‌بر و اقتصادی پیشنهاد می‌دهد؟ چه موفقیت‌هایی در تغییر کشت برنج یا سبزیجات پرآب‌بر داشته‌اید؟

متأسفانه الگوی انقباضی چندان جدی گرفته نشده است. در سال زراعی ۱۴۰۴-۱۴۰۳، سطح زیر کشت برنج باید به ۲۰ هزار هکتار کاهش می‌یافت، اما کشاورزان حدود ۴۶ هزار هکتار کشت کردند. در ۱۵ سال اخیر، سطح شالی‌کاری استان سالانه به طور میانگین ۱۶۰۰ هکتار افزایش یافته است. اگر بتوانیم این سطح را حدود ۱۰ هزار هکتار کاهش دهیم، سالانه ۱۳۵ میلیون مترمکعب در منابع آبی صرفه‌جویی می‌شود.

برای این کار، ایده‌های نوآورانه‌ای نیاز است که بر تأمین معیشت کشاورز همراه با کاهش هزینه تولید گیاهان هم‌دوره و مهم منطقه مثل پنبه، سویا، کنجد و آفتابگردان متمرکز باشد. سیاست‌های قبلی به دلیل تأمین نکردن منافع کوتاه‌مدت کشاورزان کارساز نبوده است.

به عنوان محصولات جایگزین کم‌آب‌بر، گلرنگ و کاملینا (گیاهان روغنی) را پیشنهاد می‌دهیم که با کشت پاییزه و زمستانه، نیاز آبی خود را عمدتاً از آب سبز تأمین می‌کنند. متأسفانه به دلیل خشکسالی و کیفیت پایین روغن (که منجر به عدم استقبال کارخانجات شده)، توسعه نیافته‌اند و خرید تضمینی برای توسعه آنها ضروری است. همچنین در بخش علوفه، با توجه به کاهش بارندگی، باید به سمت کشت علوفه‌های پاییزه (جو، تریتیکاله، شبدر، یونجه) و علوفه‌های تابستانه کم‌آب‌بر مثل سورگوم و ارزن حرکت کنیم.

همکاری مرکز با شرکت‌های دانش‌بنیان و بخش خصوصی در چه حوزه‌هایی فعال است و چه خروجی عملی و ملموسی برای کشاورز داشته است؟

۷ درصد از کل شرکت‌های مستقر در اکوسیستم مراکز رشد سازمان تات در مرکز ما مستقر هستند. این شرکت‌ها در سال ۱۴۰۱ نزدیک به ۸ میلیارد تومان درآمد کسب کرده‌اند. این همکاری‌ها منجر به ایجاد اشتغال مستقیم و غیرمستقیم برای ۱۴۴ نفر شده است. همچنین ۱۷ شرکت از ۲۸ شرکت مستقر در مرکز رشد به مرحله تجاری‌سازی و فروش محصول رسیده‌اند و میانگین سطح آمادگی فناوری آنها نزدیک به ۶ است. تنوع فعالیت این شرکت‌ها تمام حوزه‌های کشاورزی استان گلستان را پوشش می‌دهد.

با وجود محدودیت‌ها، مرکز تحقیقات گلستان در چه زمینه‌هایی از هوش مصنوعی و فناوری روز مثل پیش‌بینی آفات، پایش ماهواره‌ای یا مدل‌سازی اقلیمی استفاده کرده است؟

الگوریتم‌های یادگیری ماشین و عمیق سال‌هاست که در بخش‌های تحقیقاتی مرکز استفاده می‌شوند. از جمله کاربردهای عملی می‌توان به پتانسیل‌یابی کشت گونه‌های گیاهی، تهیه نقشه خطر مخاطرات طبیعی، طبقه‌بندی هوشمند کاربری اراضی با تصاویر ماهواره‌ای، مدل‌سازی و پیش‌بینی بلندمدت اقلیمی استان برای افق ۲۰۳۰ تا ۲۰۵۰ و نقشه‌برداری رقومی خاک اشاره کرد.

در سال‌های اخیر با استقرار شرکت‌های فناور، گام‌های عملیاتی‌تری برداشته شده است. برای نمونه، شرکت «فناوران همتای دیجیتال» در حال تجهیز چند کرت زراعی در ایستگاه عراقی‌محله به شبکه سنسور متصل به موتور هوش مصنوعی برای پایش لحظه‌ای و تصمیم‌گیری هوشمند است. همچنین نرم‌افزاری برای پیش‌بینی آفات توسط دکتر آقاجانی توسعه یافته که با استفاده از داده‌های خام و مدل‌های هوش مصنوعی، امکان پیش‌بینی و مدیریت بهتر آفات را فراهم می‌کند.

علاوه بر هوش مصنوعی، از پهپاد و فتوگرامتری برد کوتاه برای مطالعات فرسایش و رسوب، فناوری نانو برای تولید هیدروژل‌های حاوی بذر جهت تثبیت تپه‌های ماسه‌ای، و کشت بافت برای تکثیر نهال‌های جنگلی و تولید بذرهای اصلاح شده نیز استفاده می‌شود که همگی جزو فعالیت‌های دانش‌بنیان و لبه علم محسوب می‌شوند.

پایگاه خبری داوان نیوز: امینت غذایی ایران به عنوان یکی از ارکان حاکمیتی و اقتصادی کشور، به شدت تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله تغییرات اقلیمی، منابع آبی و البته تهدایدات ناشی از آفات کشاورزی قرار دارد. در این میان بخش تحقیقات حشره‌شناسی کشاورزی به عنوان بازوی علمی و تخصصی وزارت جهاد کشاورزی و مؤسسه‌ تحقیقاتی گیاه‌پزشکی کشور نقش محوری در شناسایی، پایش و ارائه‌ی راهکارهای مدیریتی برای مقابله با این تهدیدات ایفا می‌کند.

با توجه به اهمیت راهبردی این موضوعات با دکتر مظاهر یوسفی رئیس بخش تحقیقات حشره‌شناسی کشاورزی مؤسسه‌ی تحقیقاتی کشاورزی گیاه‌پزشکی به گفتگو نشسته‌ایم تا از آخرین وضعیت تحقیقات، چالش‌های پیش رو و راهکارهای علمی و عملی برای گذر از بحران‌های آتی در کشاورزی ایران بپرسیم.

در حوزه‌ی کلان و امنیت غذایی، با توجه به جایگاه راهبردی بخش تحقیقات حشره‌شناسی اولویت‌های پژوهشی این بخش برای حفاظت از امنیت غذایی ایران در برابر آفات چیست؟
بخش تحقیقات حشره‌شناسی به دلیل ارتباط مستقیمی که با پایداری تولید و امنیت غذایی دارد، جایگاه راهبردی و راهبری مهمی در نظام پژوهشی کشاورزی کشور بر عهده دارد. در همین راستا اولویت‌های مهم این بخش برای تأمین امنیت غذایی شامل پنج تا شش مورد است که به اختصار به آنها اشاره می‌کنم. اول احصای چالش‌های مختلف بخش اجرا در حوزه‌ی گیاه‌پزشکی. بعد از اینکه این چالش‌ها را در حوزه‌ی گیاه‌‌پزشکی احصا کرد، برای حل مسائل و نیازهای تحقیقاتی این مسائل اولویت‌دار برنامه‌ریزی می‌کند. در ادامه اجرای پروژه‌های تحقیقی ـ ترویجی، تحقیقی ـ توسعه‌ای و مسئله‌محور برای حل این چالش‌های کشاورزی است. این یکی از مسائل اصلی و اولویت‌دار ما در بخش تحقیقات حشره‌شناسی کشاورزی است.
دومین مبحثی که در راستای امنیت غذایی به آن توجه داریم، پایش و پیش‌آگاهی جمعیت آفات کلیدی خسارت‌زای کشور است. سومین موردی که در تأمین امنیت غذایی و تولید محصول سالم برای بخش تحقیقات حشره‌شناسی بسیار مهم است، شناسایی و معرفی آفت‌کش‌های جدید و کم‌خطر و همچنین بررسی علل مقاومت آفات نسبت به آفت‌کش‌هاست که یکی از برنامه‌های کاری بخش تحقیقات حشره‌شناسی کشاورزی است.
بررسی وضعیت آفات نوظهوری که به طور عمده ناشی از تغییر اقلیم در کشور ماست، یکی از برنامه‌های دیگر بخش تحقیقات حشره‌شناسی کشاورزی است. همچنین مدیریت تلفیقی آفات (IPM) که برای آفات کلیدی و خسارت‌زای محصولات استراتژیک هم برنامه‌ی عملیاتی این بخش برای کاهش تراکم و خسارت این آفات کلیدی است.

طبق آماری که به دست آورده‌ایم، حدود 19 درصد از محصولات کشاورزی ایران دارای باقی‌مانده‌ی سموم فراتر از حد مجاز است. بخش تحقیقات حشره‌شناسی نقشی در خصوص کاهش این سموم و حرکت به سمت کشاورزی سالم‌تر و پایدارتر ایفا می‌کند؟
یکی از وظایف اصلی‌ای که در پاسخ به سؤال قبل در خصوص تأمین امنیت غذایی و تولید محصوصل سالم مطرح کردم، معرفی آفت‌کش‌های جدید و کم‌‌خطر و بررسی علل مقاومت آفات و همچنین کاربرد سموم کم‌خطر برای کاهش خسارت آفت و تولید محصول سالم است. با عنایت به اینکه مصرف سموم پرخطر برای کاهش تراکم و خسارات آفات توسط بهره‌برداران این بخش به صورت گسترده در حال مصرف است و مصرف آن افزایش یافته، باقی‌مانده‌ی غیرمجاز سموم هم روی محصولات کشاورزی افزایش پیدا می‌کند. این محصولات عمدتاً یا به صورت تازه‌خوری در کشور مصرف می‌شوند یا به کشورهای دیگر صادر می‌شوند. زمانی که باقی‌مانده‌ی غیرمجاز سموم روی محصولی باشد، آن محصول از طرف کشورهای مقصد برگشت داده می‌شود و دیگر قابلیت درآمدزایی برای کشاورزان را نخواهد داشت.

وظیفه‌ی بخش تحقیقات حشره‌شناسی کشاورزی اصلاح روند کاربرد سموم پرخطر به سمت سموم کم‌خطر است؛ و حرکت به سمت تولید محصول سالم و با حداقل باقی‌مانده‌ی مجاز سموم است.

نکته‌ی دیگر اینکه در پژوهش‌هایی که در مؤسسه‌ی تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور و از جمله در بخش تحقیقات حشره‌شناسی انجام می‌دهیم، آفات را به صورت دقیق شناسایی می‌کنیم، سپس بیواکولوژی آفت را بررسی می‌کنیم و سطح زیان اقتصادی آفت را بررسی می‌کنیم و این فعالیت‌ها باعث می‌شود که مدیریت کنترل ما هدفمند شود، زمان مناسب برای سم‌پاشی توصیه شود، دوز مصرفی سموم به طور دقیق اعلام شود و از سم‌پاشی‌های غیر ضروری جلوگیری شود. همه‌ی این فعالیت‌ها در کنار هم باعث کاهش روند مصرف سموم پرخطر و افزایش مصرف سموم کم‌خطر می‌شود. درنهایت باقی‌مانده‌ی غیرمجاز سموم روی محصولات کشاورزی کاهش می‌یابد.

بنابراین بخش حشره‌شناسی مؤسسه‌ی گیاه‌پزشکی برای پیشبرد این هدف با مؤسسات سازمان‌های مختلفی همکاری دارد و به آنها یاری می‌رساند؟
مؤسسه‌ی گیاه‌پزشکی با سایر سازمان‌ها از جمله سازمان حفظ نباتات در تعیین دوره‌ی «کارنس» سموم شیمیایی همکاری نزدیکی دارد و سمومی که قصد استفاده از آنها را دارند، اول در مؤسسه‌ی گیاه‌پزشکی از نظر میزان دوره‌ی کارنس، میزان خطرات و میزان کارایی بررسی می‌شوند و اگر تأیید شد، به بهره‌برداران معرفی می‌شود تا برای محصولات کشاورزی استفاده کنند.

هجوم ملخ‌های صحرایی که چند وقت پیش سازمان حفظ نباتات مانوری برای مبارزه با آنها انجام داد، از بزرگترین چالش‌های کشور در همه‌ی مناطق از جنوب تا شمال است. ارزیابی شما از عملکرد سیستم ردیابی و پیش‌آگاهی کشور در مواجهه با این آفات فرامرزی چیست و ببخش تحقیقات حشره‌شناسی چه نقشی در این زمینه دارد؟
هجوم ملخ طی سالیان اخیر به عنوان یک آفت مهاجر و فرامرزی به دلیل داشتن قدرت پروازی بسیار بالا، سرعت تکثیر بسیار بالا و توانایی ایجاد خسارت گسترده در زمان کوتاه، یکی از بزرگترین تهدیدها برای امنیت غذایی کشور محسوب می‌شود. در سال‌های اخیر با افزایش فعالیت کانون‌های این آفت در کشورهای همسایه و مساعد بودن شرایط اقلیمی، شاهد هجوم این آفت به زمین‌های کشاورزی کشورمان هستیم.
سیستم‌های ردیابی و پیش‌آگاهی هم نخستین و مهم‌ترین خط دفاعی ما در مدیریت این بحران است. این سیستم شامل پایش مستمر مناطق پرخطر، جمع‌آوری داده‌های میدانی و همچنین تحلیل شرایط اقلیمی و بهره‌گیری از اطلاعات بین‌المللی است تا دریابیم آفت در چه مرحله‌ای است تا بتوانیم برای کنترل آن اقدامات کلیدی انجام دهیم.
راهبرد مدیریت جمعیت ملخ‌ها در کشور ما به دو دسته تقسیم می‌شود: یکی راهبرد ابتدایی است که شامل اقدامات پیشگیرانه است. این راهبرد از طغیان و گسترش این آفت در کانون‌های اولیه جلوگیری می‌کند. این راهبرد سبب می‌شود که در ابتدای کار خسارتی به محصولات کشاورزی ما وارد نشود و بتوانیم در همان ابتدای امر، این آفات را از بین ببریم؛ راهبرد دوم ما کنترل ملخ‌ها پس از افزایش جمعیت و طغیان آفت است که با روش‌های مدیریتی‌ای که داریم قادر هستیم بعد از طغیان نیز سبب کاهش خسارت آفت بشویم.

آیا در این خصوص و درباره‌ی آفات دیگر، مانند آفات خرما، با سازمان‌های بین‌المللی مانند فائو پروژه‌های مشترکی دارید؟
بله. بخش تحقیقات حشره‌شناسی طرح مشترکی با فائو در زمینه‌ی مدیریت کنترل عوامل خسارت‌زای خرما (TCP)، به خصوص سرخرطومی حنایی و زنجره‌های خرما، دارد. این طرح مشترک برای کمک‌های فنی کوتاه‌مدت در حوزه‌ی کشاورزی، امنیت غذایی و توسعه‌ی روستایی است. این پروژه‌های مشترک با تمرکز بر مدیریت تلفیقی آفات خرما انجام می‌شود و دستاوردهای ارزشمندی در کاهش خسارت آفات و بهبود کیفیت محصول برای ما فراهم می‌کند. در این پروژه‌ها بیواکولوژی آفت به طور دقیق بررسی می‌شود، روش‌های مدیریتی اعمال می‌شود، از ظرفیت مشارکتی بهره‌برداران و کشاوزران نیز استفاده می‌شود که عملاً باعث کنترل جمعیت آف، کاهش خسارت آن و افزایش درآمد بهره‌برداران می‌شود.
تجربه‌ی TCP علاوه بر آفات خرما روی محصولات دیگری هم قابل تعمیم است؛ ازجمله انار، زیتون و انگور و همچنین آفات نوظهور که می‌توانیم از تجربه‌ی فاائو استفاده کنیم و با مدیریت تلفیقی آفات بتوانیم خسارت آفات را به حداقل برسانیم.

مقاومت آفات به سموم کشاورزی یکی از مسائل مهم این حوزه است. بخش حشره‌شناسی در این موضوع چه پژوهش‌هایی انجام داده است؟
همان‌طور که در ابتدای گفتگو اشاره کردم، یکی از چالش‌های اصلی کشاورزی در ایران مقاومت حشرات و آفات نسبت به حشره‌کش‌ها یا آفت‌کش‌هاست. این مقاومت در اثر استفاده‌ی مکرر از آفت‌کش‌ها به وجود می‌آید. گزارش‌های جهانی هم بیانگر روند فزاینده‌ی این آفات مقاوم است. پیامدهای این افزایش مقاومت، بالا رفتن دوز مصرف سموم و افزایش دفعات سم‌پاشی است که باعث افزایش باقی‌مانده‌ی آفت‌کش در محصولات کشاورزی می‌شود. در نتیجه سلامت محصول و سلامت مصرف‌کنندگان آن مورد تهدید قرار می‌گیرد.
با توجه به افزایش خساراتی که جمعیت آفات مقاوم به سموم به بخش کشاورزی وارد می‌کند، برداشت و عملکرد ما کاهش پیدا می‌کند و این امر تهدیدی جدی برای امنیت غذایی کشور قلمداد می‌شود. ما در مؤسسه‌ی تحقیقات گیاه‌پزشکی و بخش تحقیقات حشره‌شناسی پژوهش‌های متعددی در زمینه‌ی مقاومت جمعیت آفات نسبت به آفت‌کش‌ها انجام داده‌ایم؛ از جمله مقاومت جمعیت‌های مختلف کرم غوزه‌ی پنبه به حشره‌کش‌های ثبت‌شده، مقاوت سفیدبالک‌های گلخانه‌های خیار به حشره‌کش‌های مورد استفاده، مقاومت تریپس پیاز به حشره‌کش‌ها، مقاومت شته‌ی مومی کلزا به حشره‌کش‌ها و همچنین ارزیابی کارایی حشره‌کش‌ها و بررسی مقاومت احتمالی این آفات به حشره‌کش‌ها. برنامه‌ی ما این است که این مقاومت‌ها را بررسی کنیم. تشخیص سریع آنها و شناسایی مکانیسم‌های مولکولی و ژنتیکی آنها، کلید کاهش اثرات مقاومت بر محصولات است.
اگر این دانش به کشاورزان نیز منتقل شود، باعث کاهش خسارات ناشی از آفات می‌شود.

به انتقال یافته‌های علمی به کشاورزان و استفاده از مدیریت تلفیقی آفات اشاره کردید. مهم‌ترین موانع تجاری‌سازی و استفاده‌ی کشاورزان از ترکیبات غیر‌شیمیایی و برنامه‌های مدیریت تلفیقی آفات چیست؟
‌«فِرمون‌ها» یک ابزار کنترلی به صورت غیرشیمیایی هستند که می‌توانند باعث کاهش تراکم و در نتیجه کاهش خسارت آفات کشاورزی شوند. مؤسسه‌ی تحقیقات گیاه‌پزشکی، سنتز فِرمون‌های شناسایی‌شده را در دستور کار خود قرار داده و تعدادی از این فِرمون‌ها را در بخش تحقیقات آفت‌کش‌ها سنتز کرده است.
شرکت‌های خصوصی باید در این قسمت تولیدات و فراورده‌های سنتزشده‌ی مؤسسه‌ی گیاه‌پزشکی را در مقیاس‎های صنعتی و تجاری تولید کنند و گسترش دهند. اگر این کار انجام شود، ما از واردات این مواد بی‌نیاز خواهیم شد که باعث رونق کسب‌وکار این شرکت‌ها نیز خواهد شد.
مهم‌ترین کاربرد فِرمون‌ها کاربرد اخلال در جفت‌گیری آفت‌هاست که فقط یک یا دو شرکت در دنیا آن را تولید می‌کنند. اگر می‌خواهیم محصول سالم داشته باشیم باید مثل سایر کشورها، مانند ترکیه، برای تولید آنها به شرکت‌های داخلی یارانه بدهیم. در این صورت شرکت‌ها در زمینه‌ی سنتز فِرمون‌ها فعال می‌شوند و می‌توان برای کنترل آفات از این روش‌های غیرشیمیایی، به خصوص فِرمون‌ها، استفاده کرد و درنهایت محصولات سالمی تولید کرد. در صورت تولید داخلی، کاربرد این سموم برای کشاورزان بسیار ساده خواهد شد.

آیا امیدی هست که مقاومت کشاورزان در زمینه‌ی استفاده از این فِرمون‌ها یا مدیریت تلفیقی آفات شکسته شود؟
یکی از چشم‌اندازهای بخش کشاورزی برای بهره‌برداران این است که روش کاربردی‌ای که ما توصیه می‌کنیم، قابلیت اجرا در سطح مزرعه و باغ را داشته باشد و استفاده از آن آسان باشد. به همین دلیل کاربرد فرمون‌های یکی از روش‌های غیرشیمیایی و راحت و آسانی است که کشاورزان می‌توانند به راحتی از آنها استفاده کنند. اگر نتیجه‌ی کار را ببینند، خودشان به راحتی در ترویج و گسترش آن مشارکت خواهند کرد.

تحقیقات رده‌بندی حشرات چگونه به مدیریت عملی کشاورزی کمک می‌کند؟
بخش تحقیقات حشره‌شناسی و جانورشناسی یکی از بخش‌های مهم و مراجع علمی مهم در مؤسسه‌ی تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور است که مسئول شناسایی و مستندسازی تنوع زیستی حشرات و سایر آفات کشاورزی است. بر همین اساس شناسایی دقیق این حشرات و آفات، زیربنای طراحی روش‌های مدیریت تلفیقی آفات است. وقتی آفتی را به صورت علمی و دقیق شناسایی می‌کنیم، مدیریت کنترل آن نیز هدفمند می‌شود و با این کنترل هدفمند می‌توانیم نتیجه‌ی بسیار خوبی در کنترل آفات بگیریم.
باز هم تأکید می‌کنم که شناسایی دقیق و علمی آفات، زیربنای طراحی یک برنامه‌ی منسجم و هدفمند مدیریت تلفیقی برای کنترل آفات کشاورزی است.

آفت کرم برگ‌خوار پاییزه توسط مؤسسه شناسایی شده و راهکار مبارزه با آن نیز پیشنهاد و ارائه شده است…
کرم‌ برگ‌خوار پاییزه جزء آفات نوظهور در شرایط تغییر اقلیم ایران است. این آفت در مناطق مرزی کشور رو به گسترش و طغیان است. پژوهش‌های اقلیمی پیش‌بینی می‌کنند که الگوی پراکنش و شدت خسارت آفت در آینده به چه سمت‌وسویی خواهد رفت و آیا تغییرات قابل توجهی را در پی خواهد داشت یا خیر. به همین دلیل تحقیقات حشره‌شناسی نقش کلیدی در مطالعه‌ی اثرات اقلیم بر جمعیت آفات کلیدی و همچنین آفات نوظهور و به‌روزرسانی این مدل‌های پیش‌آگاهی است.
در حال حاضر در خصوص آفت برگ‌خوار پاییزه در حال بررسی پیش‌آگاهی هستیم و هنوز به روش‌های مدیریتی آن نپرداخته‌ایم. در حال بررسی این هستیم که این آفت در چه مکان‌هایی وجود دارد و از نظر ژنتیکی روی چه میزبان‌هایی فعالیت می‌کنند. در ادامه روی بیواکولوژی، مراحل زیستی آفت و دشمنان طبیعی آن کار می‌شود و پیش‌آگاهی آن به طور مستمر پایش می‌شود تا بتوانیم یک برنامه‌ی مدیریت کنترلی برای این آفت ترسیم کنیم.

در کل جهان و ایران با تغییرات اقلیمی مواجه هستیم که باعث شده است با آفات نوظهوری روبه‌رو شویم. تا چه حد توانسته‌ایم پیش برویم و مدل‌های پیش‌آگاهی را تهیه کنیم؟ آیا مؤسسه‌ی تحقیقات گیاه‌پزشکی مدل‌هایی را برای آن پیش‌بینی کرده است؟
با توجه به اینکه تغییر اقلیم چند سالی است که به عنوان یک معضل در کشور خود را نشان داده است، در بخش حشره‌شناسی هم مانند بسیاری از حوزه‌ها با آن مواجه هستیم. تغییر اقلیم باعث شده است که آفاتی که در گذشته جزء آفات درجه دو و سه بودند، به یکباره به آفات جدید تبدیل شده‌اند. یکی از مثال‌های آن کرم برگ‌خوار پاییزه است و مثال دیگر آن کرم غلاف‌خوار لوبیاست که بار دیگر دارد در مزارع لوبیا خودش را نشان می‌دهد. ظهور این آفات به دلیل عدم شناخت تغییر اقلیم رخ داده است. تحقیقات حشره‌شناسی با پایش دقیق جمعیت کلیه‌ی آفات، به خصوص آفات مهم و آفاتی که زمینه‌ی بروز خسارت را دارند، اثرات تغییر اقلیم مانند دما، رطوبت و بارندگی و سایر عوامل را تحلیل و مدل‌های پیش‌آگاهی را به‌روزرسانی می‌کند. مدل‌های پیش‌آگاهی ما نیازمند به‌روزرسانی است. در گذشته با برف و باران و سرمای بسیار مواجه بودیم و یخ‌آب داشتیم، اما الان این شرایط را نداریم. به همین خاطر باید مدل‌های پیش‌آگاهی قدیمی را با توجه به اقلیم جدید به‌روزرسانی کنیم که در کاهش خسارت آفات و افزایش کارایی مدیریت تلفیقی آفات نقش حیاتی دارد. در نهایت بهره‌وری در محصولات استراتژیک و توسعه‌ی کشاورزی پایدار را به همراه دارد.

همان‌طور که می‌دانید، انتقال یافته‌های علمی به کشاورزان به کندی صورت می‌گیرد. مروجان تا چه حد توانسته‌اند به کشاورزان نزدیک شوند تا پذیرای دستورالعمل‌های جدید شوند؟ مثلاً کرم گلوگاه انار همه‌ساله در ساوه مشکلاتی به وجود می‌آورد یا مگس میوه در مازندران سبب مشکلاتی می‌شود. ایراد کار ما در این موضوع کجاست؟
درحوزه‌ی تحقیقاتی، بخش حشره‌شناسی برای مدیریت تلفیقی کنترل آفات، روش‌های تحقیقاتی را شناسایی کرده است و راهکارهای عملی و کاربردی ارائه کنیم. اما اینکه یافته‌های حاصل از فعالیت‌های پژوهشگران وارد عرصه‌ی باغات و مزارع کشاورزی نمی‌شود، دلایل متعددی دارد. یکی از دلایل این است که در گذشته مؤسسات و مراکز تحقیقاتی برای نوشتن مقاله و گزارش از نتایج پژوهش‌ها‌ استفاده می‌کردند. ولی در سال‌های اخیر، به خصوص از زمان مدیریت جدید سازمان تاد، تحقیق‌ها مسئله‌محور شده و باید به سمت مزارع و باغ‌ها و عرصه‌ی بهره‌بردار برود. به همین دلیل در حال حاضر پروژه‌هایی که در مؤسسات مرتبط، از جمله مؤسسه‌ی تحقیقات گیاه‌پزشکی انجام می‌شود، مسئله‌محور و در عرصه خواهد بود و این تحقیقات عرصه‌ای باعث می‌شود که با مشارکت کشاورزان پیشو و کارشناسان دستگاه‌های اجرایی، بتوانیم یافته‌های تحقیقاتی را به عرصه انتقال دهیم و با مشارکت محقق، کارشناس و کشاورز بتوانیم اثربخشی تحقیقات را مشاهده کنیم.

وقتی کشاورزان و بهره‌برداران اثربخشی تحقیقات را مشاهده کنند و ببینند که باعث کاهش هزینه‌ها و افزایش درآمدشان می‌شود و آفات را کنترل می‌کند، خودشان آن را ترویج می‌دهند و باعث گسترش این نتایج در مزارعشان خواهند شد.

به نظر شما مهم‌ترین سرمایه‌گذاری برای تضمین آینده‌‌ی کشاورزی ایران در برابر آفات چیست؟
آینده‌ی کشاورزی در مواجهه با آفات، به دانش، تحقیق و پژوهش و مدیریت علمی وابسته است. مدیریت علمی، همان مدیریت تلفیقی آفات است. مهم‌ترین سرمایه‌گذاری برای تضمین این آینده، تقویت ظرفیت‌های پژوهشی کشور، از جمله در بخش تحقیقات حشره‌شناسی، است. پایش جمیعت آفات و همچنین توسعه‌ی روش‌های مدیریت تلفیقی از وظایف ماست. عمده‌ی کشاورزان ما فقط به روش‌های شیمیایی دفع آفات اعتقاد دارند. ما باید روش‌های جایگزین غیرشیمیایی را گسترش دهیم تا بتوانیم کنترل آفات را مدیریت کنیم، محصولات استراتژیک را با حداکثر بهره‌وری تولید کنیم و مدیریت تلفیقی آفات را در عرصه‌های کشاورزی احیا کنیم.

برای سیاست‌گذاران و کشاورزان ایرانی چه پیامی دارید؟
پیام من به عنوان رئیس بخش تحقیقات حشره‌شناسی کشاورزی، این است که سرمایه‌گذاری در علم و دانش و پژوهش‌های بخش تحقیقات حشره‌شناسی کشاورزی و همچنین بهبود مدیریت تلفیقی آفات، نه‌تنها هزینه نیست، بلکه بیمه‌ی واقعی آینده‌ی کشاورزی ایران است.