پایگاه خبری داوان نیوز: امینت غذایی ایران به عنوان یکی از ارکان حاکمیتی و اقتصادی کشور، به شدت تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله تغییرات اقلیمی، منابع آبی و البته تهدایدات ناشی از آفات کشاورزی قرار دارد. در این میان بخش تحقیقات حشره‌شناسی کشاورزی به عنوان بازوی علمی و تخصصی وزارت جهاد کشاورزی و مؤسسه‌ تحقیقاتی گیاه‌پزشکی کشور نقش محوری در شناسایی، پایش و ارائه‌ی راهکارهای مدیریتی برای مقابله با این تهدیدات ایفا می‌کند.

با توجه به اهمیت راهبردی این موضوعات با دکتر مظاهر یوسفی رئیس بخش تحقیقات حشره‌شناسی کشاورزی مؤسسه‌ی تحقیقاتی کشاورزی گیاه‌پزشکی به گفتگو نشسته‌ایم تا از آخرین وضعیت تحقیقات، چالش‌های پیش رو و راهکارهای علمی و عملی برای گذر از بحران‌های آتی در کشاورزی ایران بپرسیم.

در حوزه‌ی کلان و امنیت غذایی، با توجه به جایگاه راهبردی بخش تحقیقات حشره‌شناسی اولویت‌های پژوهشی این بخش برای حفاظت از امنیت غذایی ایران در برابر آفات چیست؟
بخش تحقیقات حشره‌شناسی به دلیل ارتباط مستقیمی که با پایداری تولید و امنیت غذایی دارد، جایگاه راهبردی و راهبری مهمی در نظام پژوهشی کشاورزی کشور بر عهده دارد. در همین راستا اولویت‌های مهم این بخش برای تأمین امنیت غذایی شامل پنج تا شش مورد است که به اختصار به آنها اشاره می‌کنم. اول احصای چالش‌های مختلف بخش اجرا در حوزه‌ی گیاه‌پزشکی. بعد از اینکه این چالش‌ها را در حوزه‌ی گیاه‌‌پزشکی احصا کرد، برای حل مسائل و نیازهای تحقیقاتی این مسائل اولویت‌دار برنامه‌ریزی می‌کند. در ادامه اجرای پروژه‌های تحقیقی ـ ترویجی، تحقیقی ـ توسعه‌ای و مسئله‌محور برای حل این چالش‌های کشاورزی است. این یکی از مسائل اصلی و اولویت‌دار ما در بخش تحقیقات حشره‌شناسی کشاورزی است.
دومین مبحثی که در راستای امنیت غذایی به آن توجه داریم، پایش و پیش‌آگاهی جمعیت آفات کلیدی خسارت‌زای کشور است. سومین موردی که در تأمین امنیت غذایی و تولید محصول سالم برای بخش تحقیقات حشره‌شناسی بسیار مهم است، شناسایی و معرفی آفت‌کش‌های جدید و کم‌خطر و همچنین بررسی علل مقاومت آفات نسبت به آفت‌کش‌هاست که یکی از برنامه‌های کاری بخش تحقیقات حشره‌شناسی کشاورزی است.
بررسی وضعیت آفات نوظهوری که به طور عمده ناشی از تغییر اقلیم در کشور ماست، یکی از برنامه‌های دیگر بخش تحقیقات حشره‌شناسی کشاورزی است. همچنین مدیریت تلفیقی آفات (IPM) که برای آفات کلیدی و خسارت‌زای محصولات استراتژیک هم برنامه‌ی عملیاتی این بخش برای کاهش تراکم و خسارت این آفات کلیدی است.

طبق آماری که به دست آورده‌ایم، حدود 19 درصد از محصولات کشاورزی ایران دارای باقی‌مانده‌ی سموم فراتر از حد مجاز است. بخش تحقیقات حشره‌شناسی نقشی در خصوص کاهش این سموم و حرکت به سمت کشاورزی سالم‌تر و پایدارتر ایفا می‌کند؟
یکی از وظایف اصلی‌ای که در پاسخ به سؤال قبل در خصوص تأمین امنیت غذایی و تولید محصوصل سالم مطرح کردم، معرفی آفت‌کش‌های جدید و کم‌‌خطر و بررسی علل مقاومت آفات و همچنین کاربرد سموم کم‌خطر برای کاهش خسارت آفت و تولید محصول سالم است. با عنایت به اینکه مصرف سموم پرخطر برای کاهش تراکم و خسارات آفات توسط بهره‌برداران این بخش به صورت گسترده در حال مصرف است و مصرف آن افزایش یافته، باقی‌مانده‌ی غیرمجاز سموم هم روی محصولات کشاورزی افزایش پیدا می‌کند. این محصولات عمدتاً یا به صورت تازه‌خوری در کشور مصرف می‌شوند یا به کشورهای دیگر صادر می‌شوند. زمانی که باقی‌مانده‌ی غیرمجاز سموم روی محصولی باشد، آن محصول از طرف کشورهای مقصد برگشت داده می‌شود و دیگر قابلیت درآمدزایی برای کشاورزان را نخواهد داشت.

وظیفه‌ی بخش تحقیقات حشره‌شناسی کشاورزی اصلاح روند کاربرد سموم پرخطر به سمت سموم کم‌خطر است؛ و حرکت به سمت تولید محصول سالم و با حداقل باقی‌مانده‌ی مجاز سموم است.

نکته‌ی دیگر اینکه در پژوهش‌هایی که در مؤسسه‌ی تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور و از جمله در بخش تحقیقات حشره‌شناسی انجام می‌دهیم، آفات را به صورت دقیق شناسایی می‌کنیم، سپس بیواکولوژی آفت را بررسی می‌کنیم و سطح زیان اقتصادی آفت را بررسی می‌کنیم و این فعالیت‌ها باعث می‌شود که مدیریت کنترل ما هدفمند شود، زمان مناسب برای سم‌پاشی توصیه شود، دوز مصرفی سموم به طور دقیق اعلام شود و از سم‌پاشی‌های غیر ضروری جلوگیری شود. همه‌ی این فعالیت‌ها در کنار هم باعث کاهش روند مصرف سموم پرخطر و افزایش مصرف سموم کم‌خطر می‌شود. درنهایت باقی‌مانده‌ی غیرمجاز سموم روی محصولات کشاورزی کاهش می‌یابد.

بنابراین بخش حشره‌شناسی مؤسسه‌ی گیاه‌پزشکی برای پیشبرد این هدف با مؤسسات سازمان‌های مختلفی همکاری دارد و به آنها یاری می‌رساند؟
مؤسسه‌ی گیاه‌پزشکی با سایر سازمان‌ها از جمله سازمان حفظ نباتات در تعیین دوره‌ی «کارنس» سموم شیمیایی همکاری نزدیکی دارد و سمومی که قصد استفاده از آنها را دارند، اول در مؤسسه‌ی گیاه‌پزشکی از نظر میزان دوره‌ی کارنس، میزان خطرات و میزان کارایی بررسی می‌شوند و اگر تأیید شد، به بهره‌برداران معرفی می‌شود تا برای محصولات کشاورزی استفاده کنند.

هجوم ملخ‌های صحرایی که چند وقت پیش سازمان حفظ نباتات مانوری برای مبارزه با آنها انجام داد، از بزرگترین چالش‌های کشور در همه‌ی مناطق از جنوب تا شمال است. ارزیابی شما از عملکرد سیستم ردیابی و پیش‌آگاهی کشور در مواجهه با این آفات فرامرزی چیست و ببخش تحقیقات حشره‌شناسی چه نقشی در این زمینه دارد؟
هجوم ملخ طی سالیان اخیر به عنوان یک آفت مهاجر و فرامرزی به دلیل داشتن قدرت پروازی بسیار بالا، سرعت تکثیر بسیار بالا و توانایی ایجاد خسارت گسترده در زمان کوتاه، یکی از بزرگترین تهدیدها برای امنیت غذایی کشور محسوب می‌شود. در سال‌های اخیر با افزایش فعالیت کانون‌های این آفت در کشورهای همسایه و مساعد بودن شرایط اقلیمی، شاهد هجوم این آفت به زمین‌های کشاورزی کشورمان هستیم.
سیستم‌های ردیابی و پیش‌آگاهی هم نخستین و مهم‌ترین خط دفاعی ما در مدیریت این بحران است. این سیستم شامل پایش مستمر مناطق پرخطر، جمع‌آوری داده‌های میدانی و همچنین تحلیل شرایط اقلیمی و بهره‌گیری از اطلاعات بین‌المللی است تا دریابیم آفت در چه مرحله‌ای است تا بتوانیم برای کنترل آن اقدامات کلیدی انجام دهیم.
راهبرد مدیریت جمعیت ملخ‌ها در کشور ما به دو دسته تقسیم می‌شود: یکی راهبرد ابتدایی است که شامل اقدامات پیشگیرانه است. این راهبرد از طغیان و گسترش این آفت در کانون‌های اولیه جلوگیری می‌کند. این راهبرد سبب می‌شود که در ابتدای کار خسارتی به محصولات کشاورزی ما وارد نشود و بتوانیم در همان ابتدای امر، این آفات را از بین ببریم؛ راهبرد دوم ما کنترل ملخ‌ها پس از افزایش جمعیت و طغیان آفت است که با روش‌های مدیریتی‌ای که داریم قادر هستیم بعد از طغیان نیز سبب کاهش خسارت آفت بشویم.

آیا در این خصوص و درباره‌ی آفات دیگر، مانند آفات خرما، با سازمان‌های بین‌المللی مانند فائو پروژه‌های مشترکی دارید؟
بله. بخش تحقیقات حشره‌شناسی طرح مشترکی با فائو در زمینه‌ی مدیریت کنترل عوامل خسارت‌زای خرما (TCP)، به خصوص سرخرطومی حنایی و زنجره‌های خرما، دارد. این طرح مشترک برای کمک‌های فنی کوتاه‌مدت در حوزه‌ی کشاورزی، امنیت غذایی و توسعه‌ی روستایی است. این پروژه‌های مشترک با تمرکز بر مدیریت تلفیقی آفات خرما انجام می‌شود و دستاوردهای ارزشمندی در کاهش خسارت آفات و بهبود کیفیت محصول برای ما فراهم می‌کند. در این پروژه‌ها بیواکولوژی آفت به طور دقیق بررسی می‌شود، روش‌های مدیریتی اعمال می‌شود، از ظرفیت مشارکتی بهره‌برداران و کشاوزران نیز استفاده می‌شود که عملاً باعث کنترل جمعیت آف، کاهش خسارت آن و افزایش درآمد بهره‌برداران می‌شود.
تجربه‌ی TCP علاوه بر آفات خرما روی محصولات دیگری هم قابل تعمیم است؛ ازجمله انار، زیتون و انگور و همچنین آفات نوظهور که می‌توانیم از تجربه‌ی فاائو استفاده کنیم و با مدیریت تلفیقی آفات بتوانیم خسارت آفات را به حداقل برسانیم.

مقاومت آفات به سموم کشاورزی یکی از مسائل مهم این حوزه است. بخش حشره‌شناسی در این موضوع چه پژوهش‌هایی انجام داده است؟
همان‌طور که در ابتدای گفتگو اشاره کردم، یکی از چالش‌های اصلی کشاورزی در ایران مقاومت حشرات و آفات نسبت به حشره‌کش‌ها یا آفت‌کش‌هاست. این مقاومت در اثر استفاده‌ی مکرر از آفت‌کش‌ها به وجود می‌آید. گزارش‌های جهانی هم بیانگر روند فزاینده‌ی این آفات مقاوم است. پیامدهای این افزایش مقاومت، بالا رفتن دوز مصرف سموم و افزایش دفعات سم‌پاشی است که باعث افزایش باقی‌مانده‌ی آفت‌کش در محصولات کشاورزی می‌شود. در نتیجه سلامت محصول و سلامت مصرف‌کنندگان آن مورد تهدید قرار می‌گیرد.
با توجه به افزایش خساراتی که جمعیت آفات مقاوم به سموم به بخش کشاورزی وارد می‌کند، برداشت و عملکرد ما کاهش پیدا می‌کند و این امر تهدیدی جدی برای امنیت غذایی کشور قلمداد می‌شود. ما در مؤسسه‌ی تحقیقات گیاه‌پزشکی و بخش تحقیقات حشره‌شناسی پژوهش‌های متعددی در زمینه‌ی مقاومت جمعیت آفات نسبت به آفت‌کش‌ها انجام داده‌ایم؛ از جمله مقاومت جمعیت‌های مختلف کرم غوزه‌ی پنبه به حشره‌کش‌های ثبت‌شده، مقاوت سفیدبالک‌های گلخانه‌های خیار به حشره‌کش‌های مورد استفاده، مقاومت تریپس پیاز به حشره‌کش‌ها، مقاومت شته‌ی مومی کلزا به حشره‌کش‌ها و همچنین ارزیابی کارایی حشره‌کش‌ها و بررسی مقاومت احتمالی این آفات به حشره‌کش‌ها. برنامه‌ی ما این است که این مقاومت‌ها را بررسی کنیم. تشخیص سریع آنها و شناسایی مکانیسم‌های مولکولی و ژنتیکی آنها، کلید کاهش اثرات مقاومت بر محصولات است.
اگر این دانش به کشاورزان نیز منتقل شود، باعث کاهش خسارات ناشی از آفات می‌شود.

به انتقال یافته‌های علمی به کشاورزان و استفاده از مدیریت تلفیقی آفات اشاره کردید. مهم‌ترین موانع تجاری‌سازی و استفاده‌ی کشاورزان از ترکیبات غیر‌شیمیایی و برنامه‌های مدیریت تلفیقی آفات چیست؟
‌«فِرمون‌ها» یک ابزار کنترلی به صورت غیرشیمیایی هستند که می‌توانند باعث کاهش تراکم و در نتیجه کاهش خسارت آفات کشاورزی شوند. مؤسسه‌ی تحقیقات گیاه‌پزشکی، سنتز فِرمون‌های شناسایی‌شده را در دستور کار خود قرار داده و تعدادی از این فِرمون‌ها را در بخش تحقیقات آفت‌کش‌ها سنتز کرده است.
شرکت‌های خصوصی باید در این قسمت تولیدات و فراورده‌های سنتزشده‌ی مؤسسه‌ی گیاه‌پزشکی را در مقیاس‎های صنعتی و تجاری تولید کنند و گسترش دهند. اگر این کار انجام شود، ما از واردات این مواد بی‌نیاز خواهیم شد که باعث رونق کسب‌وکار این شرکت‌ها نیز خواهد شد.
مهم‌ترین کاربرد فِرمون‌ها کاربرد اخلال در جفت‌گیری آفت‌هاست که فقط یک یا دو شرکت در دنیا آن را تولید می‌کنند. اگر می‌خواهیم محصول سالم داشته باشیم باید مثل سایر کشورها، مانند ترکیه، برای تولید آنها به شرکت‌های داخلی یارانه بدهیم. در این صورت شرکت‌ها در زمینه‌ی سنتز فِرمون‌ها فعال می‌شوند و می‌توان برای کنترل آفات از این روش‌های غیرشیمیایی، به خصوص فِرمون‌ها، استفاده کرد و درنهایت محصولات سالمی تولید کرد. در صورت تولید داخلی، کاربرد این سموم برای کشاورزان بسیار ساده خواهد شد.

آیا امیدی هست که مقاومت کشاورزان در زمینه‌ی استفاده از این فِرمون‌ها یا مدیریت تلفیقی آفات شکسته شود؟
یکی از چشم‌اندازهای بخش کشاورزی برای بهره‌برداران این است که روش کاربردی‌ای که ما توصیه می‌کنیم، قابلیت اجرا در سطح مزرعه و باغ را داشته باشد و استفاده از آن آسان باشد. به همین دلیل کاربرد فرمون‌های یکی از روش‌های غیرشیمیایی و راحت و آسانی است که کشاورزان می‌توانند به راحتی از آنها استفاده کنند. اگر نتیجه‌ی کار را ببینند، خودشان به راحتی در ترویج و گسترش آن مشارکت خواهند کرد.

تحقیقات رده‌بندی حشرات چگونه به مدیریت عملی کشاورزی کمک می‌کند؟
بخش تحقیقات حشره‌شناسی و جانورشناسی یکی از بخش‌های مهم و مراجع علمی مهم در مؤسسه‌ی تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور است که مسئول شناسایی و مستندسازی تنوع زیستی حشرات و سایر آفات کشاورزی است. بر همین اساس شناسایی دقیق این حشرات و آفات، زیربنای طراحی روش‌های مدیریت تلفیقی آفات است. وقتی آفتی را به صورت علمی و دقیق شناسایی می‌کنیم، مدیریت کنترل آن نیز هدفمند می‌شود و با این کنترل هدفمند می‌توانیم نتیجه‌ی بسیار خوبی در کنترل آفات بگیریم.
باز هم تأکید می‌کنم که شناسایی دقیق و علمی آفات، زیربنای طراحی یک برنامه‌ی منسجم و هدفمند مدیریت تلفیقی برای کنترل آفات کشاورزی است.

آفت کرم برگ‌خوار پاییزه توسط مؤسسه شناسایی شده و راهکار مبارزه با آن نیز پیشنهاد و ارائه شده است…
کرم‌ برگ‌خوار پاییزه جزء آفات نوظهور در شرایط تغییر اقلیم ایران است. این آفت در مناطق مرزی کشور رو به گسترش و طغیان است. پژوهش‌های اقلیمی پیش‌بینی می‌کنند که الگوی پراکنش و شدت خسارت آفت در آینده به چه سمت‌وسویی خواهد رفت و آیا تغییرات قابل توجهی را در پی خواهد داشت یا خیر. به همین دلیل تحقیقات حشره‌شناسی نقش کلیدی در مطالعه‌ی اثرات اقلیم بر جمعیت آفات کلیدی و همچنین آفات نوظهور و به‌روزرسانی این مدل‌های پیش‌آگاهی است.
در حال حاضر در خصوص آفت برگ‌خوار پاییزه در حال بررسی پیش‌آگاهی هستیم و هنوز به روش‌های مدیریتی آن نپرداخته‌ایم. در حال بررسی این هستیم که این آفت در چه مکان‌هایی وجود دارد و از نظر ژنتیکی روی چه میزبان‌هایی فعالیت می‌کنند. در ادامه روی بیواکولوژی، مراحل زیستی آفت و دشمنان طبیعی آن کار می‌شود و پیش‌آگاهی آن به طور مستمر پایش می‌شود تا بتوانیم یک برنامه‌ی مدیریت کنترلی برای این آفت ترسیم کنیم.

در کل جهان و ایران با تغییرات اقلیمی مواجه هستیم که باعث شده است با آفات نوظهوری روبه‌رو شویم. تا چه حد توانسته‌ایم پیش برویم و مدل‌های پیش‌آگاهی را تهیه کنیم؟ آیا مؤسسه‌ی تحقیقات گیاه‌پزشکی مدل‌هایی را برای آن پیش‌بینی کرده است؟
با توجه به اینکه تغییر اقلیم چند سالی است که به عنوان یک معضل در کشور خود را نشان داده است، در بخش حشره‌شناسی هم مانند بسیاری از حوزه‌ها با آن مواجه هستیم. تغییر اقلیم باعث شده است که آفاتی که در گذشته جزء آفات درجه دو و سه بودند، به یکباره به آفات جدید تبدیل شده‌اند. یکی از مثال‌های آن کرم برگ‌خوار پاییزه است و مثال دیگر آن کرم غلاف‌خوار لوبیاست که بار دیگر دارد در مزارع لوبیا خودش را نشان می‌دهد. ظهور این آفات به دلیل عدم شناخت تغییر اقلیم رخ داده است. تحقیقات حشره‌شناسی با پایش دقیق جمعیت کلیه‌ی آفات، به خصوص آفات مهم و آفاتی که زمینه‌ی بروز خسارت را دارند، اثرات تغییر اقلیم مانند دما، رطوبت و بارندگی و سایر عوامل را تحلیل و مدل‌های پیش‌آگاهی را به‌روزرسانی می‌کند. مدل‌های پیش‌آگاهی ما نیازمند به‌روزرسانی است. در گذشته با برف و باران و سرمای بسیار مواجه بودیم و یخ‌آب داشتیم، اما الان این شرایط را نداریم. به همین خاطر باید مدل‌های پیش‌آگاهی قدیمی را با توجه به اقلیم جدید به‌روزرسانی کنیم که در کاهش خسارت آفات و افزایش کارایی مدیریت تلفیقی آفات نقش حیاتی دارد. در نهایت بهره‌وری در محصولات استراتژیک و توسعه‌ی کشاورزی پایدار را به همراه دارد.

همان‌طور که می‌دانید، انتقال یافته‌های علمی به کشاورزان به کندی صورت می‌گیرد. مروجان تا چه حد توانسته‌اند به کشاورزان نزدیک شوند تا پذیرای دستورالعمل‌های جدید شوند؟ مثلاً کرم گلوگاه انار همه‌ساله در ساوه مشکلاتی به وجود می‌آورد یا مگس میوه در مازندران سبب مشکلاتی می‌شود. ایراد کار ما در این موضوع کجاست؟
درحوزه‌ی تحقیقاتی، بخش حشره‌شناسی برای مدیریت تلفیقی کنترل آفات، روش‌های تحقیقاتی را شناسایی کرده است و راهکارهای عملی و کاربردی ارائه کنیم. اما اینکه یافته‌های حاصل از فعالیت‌های پژوهشگران وارد عرصه‌ی باغات و مزارع کشاورزی نمی‌شود، دلایل متعددی دارد. یکی از دلایل این است که در گذشته مؤسسات و مراکز تحقیقاتی برای نوشتن مقاله و گزارش از نتایج پژوهش‌ها‌ استفاده می‌کردند. ولی در سال‌های اخیر، به خصوص از زمان مدیریت جدید سازمان تاد، تحقیق‌ها مسئله‌محور شده و باید به سمت مزارع و باغ‌ها و عرصه‌ی بهره‌بردار برود. به همین دلیل در حال حاضر پروژه‌هایی که در مؤسسات مرتبط، از جمله مؤسسه‌ی تحقیقات گیاه‌پزشکی انجام می‌شود، مسئله‌محور و در عرصه خواهد بود و این تحقیقات عرصه‌ای باعث می‌شود که با مشارکت کشاورزان پیشو و کارشناسان دستگاه‌های اجرایی، بتوانیم یافته‌های تحقیقاتی را به عرصه انتقال دهیم و با مشارکت محقق، کارشناس و کشاورز بتوانیم اثربخشی تحقیقات را مشاهده کنیم.

وقتی کشاورزان و بهره‌برداران اثربخشی تحقیقات را مشاهده کنند و ببینند که باعث کاهش هزینه‌ها و افزایش درآمدشان می‌شود و آفات را کنترل می‌کند، خودشان آن را ترویج می‌دهند و باعث گسترش این نتایج در مزارعشان خواهند شد.

به نظر شما مهم‌ترین سرمایه‌گذاری برای تضمین آینده‌‌ی کشاورزی ایران در برابر آفات چیست؟
آینده‌ی کشاورزی در مواجهه با آفات، به دانش، تحقیق و پژوهش و مدیریت علمی وابسته است. مدیریت علمی، همان مدیریت تلفیقی آفات است. مهم‌ترین سرمایه‌گذاری برای تضمین این آینده، تقویت ظرفیت‌های پژوهشی کشور، از جمله در بخش تحقیقات حشره‌شناسی، است. پایش جمیعت آفات و همچنین توسعه‌ی روش‌های مدیریت تلفیقی از وظایف ماست. عمده‌ی کشاورزان ما فقط به روش‌های شیمیایی دفع آفات اعتقاد دارند. ما باید روش‌های جایگزین غیرشیمیایی را گسترش دهیم تا بتوانیم کنترل آفات را مدیریت کنیم، محصولات استراتژیک را با حداکثر بهره‌وری تولید کنیم و مدیریت تلفیقی آفات را در عرصه‌های کشاورزی احیا کنیم.

برای سیاست‌گذاران و کشاورزان ایرانی چه پیامی دارید؟
پیام من به عنوان رئیس بخش تحقیقات حشره‌شناسی کشاورزی، این است که سرمایه‌گذاری در علم و دانش و پژوهش‌های بخش تحقیقات حشره‌شناسی کشاورزی و همچنین بهبود مدیریت تلفیقی آفات، نه‌تنها هزینه نیست، بلکه بیمه‌ی واقعی آینده‌ی کشاورزی ایران است.