پایگاه خبری داوان‌نیوز: پایش باقیمانده سموم و استانداردسازی آفت‌کش‌ها از ارکان اساسی تأمین امنیت غذایی، حفظ سلامت عمومی و تسهیل تجارت بین‌المللی به شمار میرود. مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور (IRIPP) وابسته به سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات)، به عنوان مرجع علمی اصلی کشور در حوزه تحقیقات آفت‌کش‌ها ایفای نقش مینماید.

گزارش حاضر به بررسی نقش محوری این مؤسسه در تعیین حداکثر مجاز باقیمانده سموم (MRLs)، توسعه روشهای پیشرفته تحلیلی، اجرای برنامه‌های پایش ملی و مشارکت در تدوین استانداردهای بین‌المللی ایمنی غذا میپردازد و ضمن تبیین دستاوردهای چشمگیر، چالشها و افقهای پیش روی این حوزه را مورد واکاوی قرار میدهد.

۱. مقدمه

آفت‌کش‌ها نقش حیاتی در کشاورزی مدرن ایفا میکنند و با محافظت از محصولات در برابر آفات و بیماریها، به تأمین امنیت غذایی کمک مینمایند. با این حال، مصرف نادرست و بیرویه آنها میتواند منجر به باقیماندن مقادیر خطرناکی از سموم در مواد غذایی و محیط زیست شود که پیامدهایی نظیر مخاطرات جدی برای سلامت مصرفکنندگان و ایجاد موانع تعرفه ای و غیرتعرفه ای برای صادرات محصولات کشاورزی را در پی دارد.

جمهوری اسلامی ایران با درک عمیق این چالشها، مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور را به عنوان نهاد علمی متولی مدیریت ایمنی آفت‌کش‌ها تعیین نموده است. این مقاله با رویکردی تحلیلی-توصیفی، به تشریح اقدامات و دستاوردهای این مؤسسه در دو حوزه کلیدی استانداردسازی و پایش باقیمانده سموم میپردازد و بر اساس یافته‌های پژوهشی و همکاریهای بین‌المللی، تصویری جامع از جایگاه و کارکرد این نهاد ترسیم مینماید.

۲. استانداردسازی و تعیین حداکثر مجاز باقیمانده سموم (MRLs)

تعیین حداکثر مجاز باقیمانده سموم (Maximum Residue Limits – MRLs) به عنوان سنگبنای نظام تنظیم‌گری ایمنی آفت‌کش‌ها محسوب میشود. MRL به بالاترین غلظت مجاز یک باقیمانده آفتکش در یا روی مواد غذایی یا خوراک دام اطلاق میگردد که مبتنی بر اصول کشاورزی خوب (Good Agricultural Practices – GAP) تعیین میشود. بر اساس ماده ۲۸ قانون حفظ نباتات کشور، مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی مسئولیت قانونی تعیین این حدود را برای محصولات کشاورزی بر عهده دارد.

۲-۱. تعیین MRLs در سطح ملی

مؤسسه با به‌کارگیری رویکردی نظام‌مند و علمی به تعیین MRLهای ملی اقدام مینماید. این فرآیند شامل تشکیل کمیته‌های تخصصی است که عواملی نظیر سرانه مصرف مواد غذایی مختلف، الگوهای مصرف آفت‌کش‌ها در کشور و ضوابط بین‌المللی معتبر از جمله استانداردهای کدکس غذائی و اتحادیه اروپا را مد نظر قرار میدهند.

دستاورد شاخص در این حوزه، تکمیل پروژه تحقیقاتی تعیین ۱,۵۰۰ حد مجاز باقیمانده ملی بود که نتایج آن برای تصویب و اجرا به مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران ارسال گردید. این اقدام زیربنایی، چارچوب قانونی منسجمی برای مدیریت باقیمانده سموم در کشور ایجاد نمود. متعاقباً، پروژه‌های تکمیلی برای گروههای خاص محصولات اجرا شد که از آن جمله میتوان به پروژه تعیین ۴۸ حد مجاز برای حبوبات (لوبیا، عدس و نخود)، پروژههای جداگانه برای غلات، محصولات ریشه‌ای و غدهای، دانه‌های روغنی و انواع میوهها اشاره کرد. این تلاش گسترده، بستری مستحکم برای تنظیم‌گری ایمنی آفت‌کش‌ها در زنجیره تأمین غذای کشور فراهم آورده است.

۲-۲. تعامل با استانداردهای بین‌المللی

برای تضمین ایمنی و ارتقاء رقابتپذیری محصولات صادراتی کشاورزی ایران، مؤسسه تعامل فعالی با نهادهای بین‌المللی تدوین‌کننده استاندارد دارد. مهمترین این عرصهها، کمیسیون کدکس غذائی (Codex Alimentarius Commission – CAC) و کمیته فرعی باقیمانده آفت‌کش‌های آن (Codex Committee on Pesticide Residues – CCPR) است.

در تحولی شاخص و راهبردی، در پنجاه و ششمین نشست CCPR در سپتامبر ۲۰۲۵، هیئت ایرانی با ارائه درخواستی پیرامون حد مجاز باقیمانده برای محصول پسته، گامی مؤثر در جهت هماهنگسازی استانداردهای ملی با الزامات بین‌المللی برداشت. در این نشست، اگرچه وظیفه اولیه تعیین MRL برای کلرتیانیدین به ایران محول شده بود، اما هیئت ایرانی با استناد به حذف این سم از فهرست آفت‌کش‌های مجاز کشور، درخواست تغییر رویکرد به سمت تعیین MRL برای تیامتوکسام (ترکیب مادر) را مطرح نمود. این اقدام هوشمندانه با هدف تضمین تطابق استاندارد آتی کدکس با داده‌های علمی دقیق و شیوه‌های کشاورزی خوب (GAP) رایج در ایران صورت پذیرفت تا از ایجاد موانع غیرتعرفه ای برای این محصول صادراتی استراتژیک جلوگیری به عمل آید.

۳. پایش باقیمانده سموم و توانمندی‌های پیشرفته تحلیلی

مؤسسه فراتر از تعیین حدود مجاز، زیرساختهای توانمندی برای پایش و تحلیل باقیمانده سموم در محصولات کشاورزی و محیط زیست ایجاد نموده است.

۳-۱. زیرساخت آزمایشگاهی

بخش تحقیقات آفت‌کش‌های مؤسسه متشکل از پنج آزمایشگاه اصلی است که به صورت هماهنگ به انجام تحقیقات بنیادی و کاربردی اشتغال دارند. از مهمترین این مراکز میتوان به آزمایشگاه تحقیقات باقیمانده سموم کشاورزی و آزمایشگاه آنالیز دستگاهی اشاره کرد که به تجهیزات پیشرفتهای نظیر دستگاههای کروماتوگرافی مایع-طیف‌سنجی جرمی (LC-MS/MS) و کروماتوگرافی گازی-طیف‌سنجی جرمی (GC-MS) مجهز بوده و قابلیت تشخیص و اندازهگیری دقیق مقادیر ناچیز باقیمانده سموم را دارا میباشند.

۳-۲. توسعه روشهای تحلیلی

مؤسسه پیشگام در توسعه و بهینه‌سازی روشهای نوین استخراج و آنالیز باقیمانده سموم بوده است. پروژه‌های تحقیقاتی متعددی بر توسعه روش‌های چندماندهای (Multi-residue) متمرکز بوده‌اند که امکان غربالگری همزمان صدها آفتکش را در یک نمونه واحد فراهم می‌آورند. به عنوان نمونه، مطالعه‌ای با استفاده از روش QuEChERS ترکیبشده با UPLC-MS/MS، موفق به غربالگری ۲۱۱ باقیمانده آفت‌کش در محصول خرما گردید. این روش به عنوان یک تکنیک کارآمد و استاندارد برای آنالیز چندماندهای در سطح جهانی شناخته میشود. همچنین پژوهش‌هایی برای توسعه روشهای اختصاصی برای محصولاتی نظیر خیار و گوجه‌فرنگی به منظور مطالعه سینتیک کاهش باقیمانده و تعیین دوره کارنس (Pre-Harvest Interval) انجام شده است.

۳-۳. ارزیابی ریسک سلامت

هدف غایی پایش باقیمانده سموم، ارزیابی و کاهش مخاطرات بالقوه سلامت مصرف‌کنندگان است. محققان مؤسسه ارزیابی‌های جامع ریسک سلامت احتمالی را برای محصولات مختلف انجام دادهاند. در مطالعه‌ای که ریسک ناشی از ۳۲ آفتکش در رژیم غذایی ملی را مورد سنجش قرار داد، نتایج نشان داد که ۱۰ آفتکش بیش از ۶۵ درصد از میزان دریافت روزانه قابل قبول (ADI) را به خود اختصاص داده‌اند که حاکی از مخاطرات بالقوه ناشی از برخی آفت‌کش‌ها در محصولاتی نظیر مرکبات، خیار، گوجه‌فرنگی و سیبزمینی است.

علاوه بر این، پژوهشهای اختصاصی بر روی گروههای آسیب‌پذیر جمعیتی انجام شده است. به عنوان مثال، تحقیقات بر روی نمونه‌های شیر نشان داد که اگرچه برای بزرگسالان ریسک قابل‌توجهی وجود ندارد، اما شاخص خطر (Hazard Index – HI) برای کودکان بالاتر از یک بوده که بیانگر وجود ریسک سلامت بالقوه ناشی از مصرف آفت‌کش‌های ارگانوکلره و ارگانوفسفره از طریق شیر است. این یافته‌ها نقشی حیاتی در جهت‌دهی به تصمیمات نظارتی و سیاستگذاریهای حوزه سلامت عمومی ایفا میکنند.

۴. مطالعات پایش میدانی و یافته های آن

برنامه‌های پایش مؤسسه به مطالعات میدانی در مناطق مهم کشاورزی کشور نیز گسترش یافته است. در مطالعه‌ای بر روی خیار گلخانه‌ای در جنوب تهران که به مدت دو سال بر روی ۳۰ آفتکش انجام شد، نتایج نشان داد که اگرچه بیشتر نمونه‌ها دارای باقیمانده کمتر از MRL ملی بودند، اما در برخی موارد آفت‌کش‌هایی نظیر کاربندازیم و دیمتوات دارای باقیمانده فراتر از حد مجاز تشخیص داده شدند. اینگونه مطالعات داده‌های ارزشمندی در مورد وقوع واقعی باقیمانده سموم و میزان اثربخشی شیوه‌های کشاورزی خوب فراهم می‌آورند.

مطالعه مهم دیگری به بررسی وضعیت باقیمانده سموم در فرآوردههای شیری پرداخت. این تحقیق نشان داد که اگرچه اکثر نمونه‌ها عاری از باقیمانده بودند، اما دیمتوات در شیر خام و p,p’-DDE (متابولیت DDT) در یکی از نمونه‌های شیر انسانی در سطحی بالاتر از MRL توصیه‌شده کدکس شناسایی گردید. این یافته، بیانگر پایداری آلاینده‌های باقیمانده در زنجیره غذایی و محیط زیست است و ضرورت پایش مستمر را دوچندان می‌نماید.

۵. دستاوردهای شاخص پژوهشی

بخش تحقیقات آفت‌کش‌های مؤسسه در کنار وظایف نظارتی، دستاوردهای پژوهشی چشمگیری داشته که برخی از مهمترین آنها در جدول زیر خلاصه شده است:

۶. نتیجه‌گیری و چشم انداز آینده

مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور به عنوان ستون علمی مدیریت ایمنی آفت‌کش‌ها در ایران ایفای نقش میکند. مشارکتهای این مؤسسه، از تعیین حدود ملی MRL تا انجام تحلیلهای پیشرفته باقیمانده و ارزیابیهای ریسک سلامت، برای حفظ سلامت مصرف‌کنندگان و تأمین غذای ایمن نقشی حیاتی و غیرقابل انکار دارد. افزایش تعامل این مؤسسه با مجامع بین‌المللی نظیر کدکس غذائی، تعهد آن را به تسهیل تجارت بین‌المللی از طریق هماهنگسازی با استانداردهای جهانی نشان میدهد که گامی اساسی در جهت ارتقاء رقابت‌پذیری صادرات محصولات کشاورزی ایران محسوب میشود.

برای آینده، انتظار میرود مؤسسه با توسعه و تقویت برنامههای پژوهشی و پایشی خود، گامهای مؤثرتری در جهت ارتقاء ایمنی غذایی و سلامت عمومی بردارد. محورهای کلیدی این چشمانداز عبارتند از:

– توسعه فناوریهای نوین کاهش باقیمانده نظیر پلاسمای سرد و روشهای زیستی برای کاهش وابستگی به آفت‌کش‌های شیمیایی.
– ارتقاء و تجاریسازی فرمولاسیون‌های زیست‌سازگار با رویکرد کاهش مخاطرات زیست‌محیطی و سلامت مصرف‌کننده.
– گسترش همکاری با سازمانهای نظارتی نظیر سازمان غذا و دارو و سازمان حفاظت محیط زیست در زمینه پایش آلاینده‌های آلی پایدار (POPs).
– تقویت نظام پایش هوشمند مبتنی بر دادههای میدانی و سامانه‌های اطلاعاتی یکپارچه برای تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد.
– توانمندسازی کشاورزان و بهرهبرداران از طریق آموزش و ترویج الگوهای مصرف اصولی و رعایت دوره کارنس.

با استمرار این مسیر و تقویت نقش خود به عنوان آزمایشگاه مرجع ملی و بازیگری کلیدی در نظام حکمرانی ایمنی غذای بین‌المللی، مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور خواهد توانست ضمن صیانت از سلامت عمومی، به رشد پایدار بخش کشاورزی ایران نیز یاری رساند.

منابع و مآخذ

۱. قانون حفظ نباتات کشور (ماده ۲۸) – مصوب ۱۳۴۶ و اصلاحات بعدی
۲. گزارش پروژه تعیین ۱۵۰۰ حد مجاز باقیمانده سموم، مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور، ۱۳۸۶-۱۳۹۷
۳. مستندات پنجاه و ششمین نشست کمیته باقیمانده آفت‌کش‌های کدکس (CCPR) – سپتامبر ۲۰۲۵
۴. گزارش پروژه تعیین ۴۸ حد مجاز باقیمانده برای حبوبات، مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور، ۱۳۹۷
۵. طرحهای تحقیقاتی بخش آفت‌کش‌ها، مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور، ۱۳۷۴-۱۴۰۲
۶. مطالعه ارزیابی ریسک سلامت ۳۲ آفتکش در رژیم غذایی ملی، مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور، ۱۴۰۰
۷. مطالعه پایش باقیمانده سموم در شیر و فرآوردههای لبنی، مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور، ۱۴۰۱
۸. گزارش راه‌اندازی آزمایشگاه مرجع باقیمانده سموم با همکاری FAO، مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور، ۱۳۸۳
۹. گزارش طرح‌های پایش محصولات کشاورزی میدان مرکزی ترهبار تهران، مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور، ۱۳۹۱-۱۴۰۲