پرونده ویژه
نبرد ناموزون سموم پرخطر و کمخطر در کشاورزی ایران
پایگاه خبری داوان نیوز: در میانه چالشهای فزاینده کشاورزی مدرن، از آلودگی محیطزیست تا نگرانیهای جدی درباره سلامت محصولات غذایی، استفاده از آفتکشها به یکی از حساسترین موضوعات این عرصه تبدیل شده است. بسیاری از کشاورزان همچنان از سموم پرخطری استفاده میکنند که سالهاست در دنیا ممنوع اعلام شدهاند. اما چرا جایگزینی این سموم با گزینههای کمخطر با چنین سرعت کندی روبرو است؟ موانع اصلی بر سر این راه کدامند: هزینه، عادت، نبود آموزش یا نبود جایگزینهای موثر؟
ناظم رامتین/ داوان نیوز؛ در این گفتوگوی تخصصی، مهمان مصاحبه ما مهندس فردین شهبازنژاد، مدیر مؤسسه کشاورزی خوشه طلایی و کارشناس ارشد گیاهپزشکی، به شکلی کارشناسانه و بیطرف به واکاوی ابعاد مختلف این معضل میپردازد و از الزامات گذار از سموم پرخطر به سمت یک کشاورزی پایدارتر میگوید.
داوان نیوز: آقای شهبازینژاد، بسیار سپاسگزاریم که وقت خود را در اختیار ما و مخاطبان پایگاه خبری داوان نیوز قرار دادید. امروز قصد داریم در مورد یکی از مهمترین دغدغههای حوزه کشاورزی، یعنی «آفتکشهای پرخطر» و راههای جایگزینی آنها گفتوگو کنیم. پیش از شروع سوالات، لطفاً خود و مجموعهتان را معرفی بفرمایید.
شهبازنژاد: به نام خدا. من فردین شهبازنژاد هستم، کارشناس گیاهپزشکی و کارشناس ارشد حشره شناسی و مدیر و مسئول فنی مؤسسه کشاورزی خوشه طلایی.
داوان نیوز: اولین سوال ما این است که اساساً آفتکشهای پرخطر چه تعریفی دارند و آیا این سموم هنوز در بازار کشور ما وجود دارند؟
شهبازنژاد: ببینید، در گذشته سموم شیمیایی صرفاً با هدف کنترل حداکثری آفات و با کارایی بالا طراحی میشدند و توجه چندانی به ملاحظات محیطزیستی و کمخطر بودن صورت نمیگرفت. اما امروزه با پیشرفت علم، نگاه تغییر کرده است. در پاسخ به سوال شما باید بگویم: بله، متأسفانه هم قارچکشها و هم حشرهکشهای پرخطر هنوز در بازار وجود دارند. نکته کلیدی در اینجا، “مدیریت استفاده” از این سموم است که مسئولیت سنگینی بر دوش کارشناسان، داروخانههای گیاهپزشکی و توصیهکنندگان میگذارد.
داوان نیوز: آیا میتوانید یک مثال عینی از این سموم پرخطر و مدیریت آن بزنید؟
شهبازنژاد: حتماً. به طور مثال “متالاکسیل” و “مانکوزب” که برای کنترل سفیدک داخلی در محصولاتی مانند خیار استفاده میشد، از سال جاری از لیست سموم مجاز کشور حذف شدهاند. دوره کارنس این سموم بالای دو هفته است، یعنی باید حداقل دو هفته قبل از برداشت، استفاده از آن قطع شود. اما یک راهحل مدیریتی این است که استفاده از این قارچکش را به مرحله “قبل از ظهور گل” یا “قبل از تشکیل میوه” محدود کنیم و پس از آن، حتماً با قارچکشهای کمخطرتر جایگزین شود.
داوان نیوز: با توجه به حذف برخی سموم، نقش نهادهای نظارتی مانند سازمان حفظ نباتات و مهمتر از آن، جایگزینهای این سموم چیست؟
شهبازنژاد: سازمان حفظ نباتات لیست سموم غیرمجاز را به کلینیکها ابلاغ میکند. اما مشکل اصلی زمانی است که جایگزین مناسبی تعریف نشده است. به عنوان مثال، وقتی “پاراکوات” (علفکش) یا “کلرپیریفوس” (حشرهکش) حذف میشوند، جایگزین مشابه، ارزان و در دسترس چیست؟ همین عدم وجود جایگزینهای مناسب باعث شده تا شبکههای توزیع غیرمجاز، این سموم را تأمین کنند و کشاورزان بر اساس عادت قدیمی، به سراغ آنها بروند. برخورد قانونی راه حل است، اما راه حل مطمئنی نیست.
داوان نیوز: با این شرایط، کشاورز چگونه میتواند از اصالت و کیفیت آفتکشی که میخرد اطمینان حاصل کند؟
شهبازنژاد: اساس این کار بر “اعتماد” است. کشاورز به کارشناسی که با او تعامل دارد اعتماد میکند. وظیفه ما این است که این اعتماد را با مسئولیتپذیری پاسخ دهیم. راهکار ما در مؤسسه خودمان این بوده که انحصاراً از نمایندگان رسمی شرکتهای معتبر خرید کنیم. اگر مشکلی پیش بیاید، یک مسیر قانونی و حقوقی شفاف برای پیگیری وجود دارد و این به ایجاد اطمینان در کشاورز کمک میکند.
داوان نیوز: حالا میخواهیم به یک مانع بزرگ دیگر بپردازیم: اقتصاد. با توجه به گرانی مواد اولیه و تورم، این افزایش قیمت آفتکشها چه تأثیری بر انتخاب کشاورز میگذارد؟
شهبازنژاد: این یک واقعیت انکارناپذیر است. وقتی قیمت نهادهها از جمله آفتکشها بالا میرود، یک تمایل طبیعی در کشاورز به سمت سموم پرخطر ایجاد میشود؛ چون معمولاً ارزانتر هستند و اثر سریعتری دارند. در مقابل، آفتکشهای کمخطر غالباً گرانتر هستند و اثرگذاری آنها ممکن است زمانبر باشد. در نهایت، اگر قیمت محصول در بازار برای کشاورز به صرفه باشد، او برای حفظ محصولش چارهای جز مصرف آفتکش نخواهد داشت، اما ممکن است به سمت گزینه ارزانتر یعنی سم پرخطر گرایش پیدا کند.
داوان نیوز: دقیقاً به همین نقطه رسیدیم. با این هزینه بالاتر، چرا یک کشاورز باید به سمت آفتکشهای کمخطر برود؟ اصلاً این سموم کمخطر چه ویژگیهایی دارند؟
شهبازنژاد: اولاً باید توضیح دهم که ما چیزی به نام آفتکش “دوستدار محیطزیست” مطلق نداریم. هر مادهای که قرار است یک موجود زنده را از بین ببرد، تا حدی ریسک دارد. ما درباره “کمخطرتر” و “کمریسکتر” صحبت میکنیم. مثلاً ترکیبات گیاهی مانند عصاره تلخبیان، عصاره سیر یا روغنهای مخصوص میتوانند جایگزین شوند. اما مشکل اصلی اینجاست که این سموم کمخطر، غالباً تماسی هستند و نه سیستمیک. یعنی فقط به قسمتی که سمپاشی شود اثر میکنند. این موضوع نیاز به تکنولوژی پیشرفتهتر سمپاشی و تکرار دفعات استفاده دارد که خود، هزینه اضافی بر دوش کشاورز میگذارد.
داوان نیوز: پس به طور خلاصه، موانع اصلی استفاده از سموم کمخطر، “اقتصاد کشاورز” و سپس “نقش مروجان” است.
شهبازنژاد: دقیقاً. برای حل این مشکل، باید یک هماهنگی و همدلی بین توزیعکنندگان، کارشناسان و نهادهای نظارتی ایجاد شود. کارشناس ما باید برای قانع کردن کشاورز وقت بگذارد و این زحمت باید دیده و تشویق شود. از طرفی، ارائه مشوقهایی مانند خدمات رایگان تشخیص آفت در کلینیکها یا حتی یارانه برای خرید آفتکشهای کمخطر میتواند بسیار مؤثر باشد. در نهایت، این موضوع باید از یک “دانش” به یک “عادت” و “رفتار” در بیاید که در ابتدا سخت است، اما پس از نهادینه شدن، روال عادی کار خواهد شد.
داوان نیوز: به عنوان سوال پایانی، توصیه شخصی شما به کشاورزان به ویژه کشاورزان استان مازندران برای کاهش استفاده از آفتکشهای پرخطر چیست؟
شهبازنژاد: توصیه من این است: “خودتان را جای مصرفکننده محصول بگذارید.” من به برخی کشاورزان میگویم، اگر شما بخشی از محصولتان را فقط به این دلیل سم نمیزنید که خودتان آن را میخورید، آیا تمام نیازهای غذاییتان را خودتان تولید میکنید؟ مسلماً خیر. این یک چرخه باطل است. برای داشتن جامعهای سالم، باید هزینه کنیم. اگر امروز برای سلامت خاک، آب و محصول هزینه نکنیم، فردا مجبوریم هزینههای چندبرابری را در بیمارستانها و درمانگاههای شلوغ بپردازیم. سلامت، سرمایهای است که باید بر روی آن سرمایهگذاری بلندمدت داشت.
داوان نیوز: سخن بسیار حکیمانهای بود. آقای شهبازینژاد، از وقتی که در اختیار ما گذاشتید و از دانش و صداقت شما در این گفتوگو بینهایت سپاسگزاریم. تندرست باشید.
شهبازنژاد: من نیز از شما و مخاطبان محترم متشکرم.
پرونده ویژه
اولتیماتوم واردکنندگان کود و سم: یا آزادسازی فوری یا مرگ تدریجی کشاورزی
رئیس انجمن واردکنندگان سرماه کود ایران با هشدار درباره «پاشنه آشیل» شدن نهادههای کشاورزی برای دولت، اعلام کرد: هماکنون با ۶۰ درصد کمبود کود مواجهیم و ثبتسفارشها با موفقیت انجام نشده است. وی خواستار آزادسازی فوری و بدون قید و شرط واردات کالاهای اساسی از کشورهای همسانه شد و گفت: اگر دولت نگذارد این کالاها بیاید، امنیت غذایی که امروز به آن افتخار میکنیم، در معرض خطر جدی قرار میگیرد.
پایگاه خبری داوان نیوز: رئیس انجمن واردکنندگان سم و کود ایران با اشاره به نقش کلیدی نهادههای کشاورزی در تأمین امنیت غذایی کشور، نسبت به عواقب تداوم مشکلات ثبتسفارش و ترخیص کالاهای اساسی هشدار داد و خواستار آزادسازی فوری واردات شد.
به گزارش خبرنگار ما، یکی از دستاوردهای برجسته ایران در دوران جنگ تحمیلی، تأمین امنیت غذایی با تکیه بر تولید داخل بود؛ بهطوری که بر اساس اعلام مسئولان، ۸۵ درصد محصولات غذایی مورد نیاز کشور در آن مقطع توسط تولیدکنندگان داخلی تأمین میشد. به گفته کارشناسان، تحقق چنین شاخصی نیازمند پیشنیازهایی است که از مهمترین آنها میتوان به تأمین بهموقع و کافی «سرماهکود» (کودهای پایه و اساسی) اشاره کرد. نبود این نهادهای حیاتی میتواند به «پاشنه آشیل» دولت در حوزه کشاورزی تبدیل شود.
سید مهدی حسینی یزدی، رئیس انجمن واردکنندگان سم و کود ایران ، با اشاره به عدم موفقیت ثبتسفارشها، اظهار داشت: از دولت درخواست داریم برای تداوم تولید و حفظ امنیت غذایی، هرچه سریعتر واردات کالاهای مهم و ضروری را آزاد کند تا کشاورزان با خیالی آسوده به فعالیت خود ادامه دهند.
وی افزود: تشکلهای بخش کشاورزی، بهویژه انجمن واردکنندگان کود، با فشار مستمر از طریق مکاتبات، مصاحبهها و پیگیریهای متعدد، موفق شدند موضوع امنیت غذایی را به دغدغه اصلی مسئولان تبدیل کنند؛ تا جایی که رئیس مجلس اخیراً اعلام کرد ۸۵ درصد امنیت غذایی کشور تأمین شده است. این موفقیت حاصل تلاش تشکلها برای تأمین مستمر نهادهها بوده است.
حسینی یزدی با تشریح وضعیت کنونی تصریح کرد: در شرایط جنگ اقتصادی و تحریمها، سه مشکل اساسی گریبانگیر صنعت کود شده است:
۱. کاهش شدید توان مالی شرکتهای واردکننده (تا ۵۰ درصد)
۲. ثبت سفارشهای ناموفق و برنامهریزی نامناسب (مانند اعلام دیرهنگام بازگشایی سامانه تجارت به مدت محدود)
۳. برگشت کالاهای اساسی نظیر سنگ، کود و بذر از گمرکات، علیرغم تأمین از کشورهای هند و چین
رئیس انجمن واردکنندگان سم و کود ایران تأکید کرد: بارها با مسئولان مربوطه و رئیس سازمان توسعه تجارت مذاکره کرده و نامهنگاری انجام دادهایم. پیشنهاد دادیم که واردات بدون قید و شرط از کشورهای همسایه مانند ترکیه (که کالاهای اروپایی از آن مسیر قابل تأمین است) آزاد شود. نگرانی دولت مبنی بر ایجاد مازاد بر نیاز منطقی نیست؛ چراکه هماکنون با کمبود ۶۰ درصدی مواجه هستیم.
وی با انتقاد شدید از تصمیم اخیر برای بازگشایی ۲۴ ساعته سامانه جامع تجارت (با اعلام ساعت ۲ بعد از ظهر و اجرا از ساعت ۲۴ همان روز) گفت: چنین اقدام بدون برنامهای نشاندهنده عدم آمادگی است و بعید میدانم به نتیجه برسد. کدام شرکتها با این مهلت کوتاه میتوانند پروفرما و خط اعتباری بگیرند؟
حسینییزدی در پایان اظهار داشت: الحمدالله امروز سرمایه اجتماعی ما امنیت غذایی است، اما این دستاورد حاصل زحمات ۸ تا ۱۰ ماه پیش است؛ زمانی که موفق شدیم آفتزدایی، تأمین گندم و محصولات گلخانهای را مدیریت کنیم. اکنون با گرانیهای جهانی در آمریکا و مشکلات پتروشیمی، وقت آن رسیده که دولت و مسئولان بجنبند. خواهش من از دولت این است که اجازه دهند ما تأمینکنندگان، کالاها را بدون مانع وارد کنیم تا زنجیره تولید کشاورزی ایران قطع نشود.
پرونده ویژه
سه عامل گرانی سموم کشاورزی: مواد اولیه، دستمزد و ریسک کشتیرانی
مسعود گیلآبادی، رئیس انجمن تولیدکنندگان سموم کشاورزی، سه دسته مشکل عمده را پیش روی تولید سم کشور دانست: قطع عرضه حلال زایلن از پتروشیمیها، افزایش کارمزدهای گمرکی و هزینههای ارزی کشتیرانی، و تأخیر در تخصیص ارز. وی خواستار اولویتدهی وزارت جهاد به صنعت سم شد که پایه امنیت غذایی محسوب میشود.
پایگاه خبری داوان نیوز: مسعود گیلآبادی، رئیس انجمن تولیدکنندگان سموم کشاورزی، با اشاره به مشکلات متعدد در تأمین مواد اولیه، افزایش هزینههای تولید و تغییرات تعرفهای، نسبت به بروز کمبود سم در فصل زراعی پیشِ رو هشدار داد و خواستار تسهیلگری فوری دولت و وزارت جهاد کشاورزی شد.
به گزارش خبرنگار داوان نیوز، گیلآبادی مشکلات صنعت سموم کشاورزی را به سه دسته تقسیم کرد: مشکلات داخلی مرتبط با تأمین مواد اولیه، موانع اداری و ارزی، و افزایش هزینههای نهادهها و حملونقل.
وی مهمترین چالش فعلی را کمبود حلال زایلن دانست و تصریح کرد: این ماده از طریق پتروشیمیها تأمین میشد، اما با از خط خارج شدن چند پتروشیمی، زایلن مقرر بود در بورس عرضه شود، اما با قیمت بالایی انجام خواهد شد.
رئیس انجمن تولیدکنندگان سموم کشاورزی افزود: نامهنگاریهای گستردهای انجام دادهایم تا وزارت جهاد کشاورزی اولویت تأمین مواد اولیه را به صنعت سمدهد، چراکه سموم کشاورزی یکی از پایههای امنیت غذایی کشور محسوب میشود.
گیلآبادی همچنین به مشکل تخصیص ارز و تشریفات اداری اشاره کرد و گفت: انتظار داریم ویرایش ثبت سفارشها و افزایش اعتبار آنها در سامانهها تسهیل شود تا فعالان اقتصادی مجبور به مراجعه حضوری نباشند. تسریع در تخصیص ارز توسط وزارت جهاد، یک ضرورت فوری است.
وی یکی دیگر از معضلات اخیر را تغییر تعرفههای گمرکی و افزایش کارمزدها دانست و هشدار داد: افزایش پایه حقوق گمرکی، هزینه تمامشده سموم را به شدت بالا میبرد و نهایتاً بر قیمت خرید کشاورز تأثیر میگذارد. دولت باید هرچه سریعتر برای این موضوع چارهاندیشی کند.
قیمت سموم داخلی ۱۰ تا ۱۵ درصد گران شده است
رئیس انجمن سموم کشاورزی با بیان اینکه قیمت سموم تولید داخل نسبت به سال گذشته ۱۰ تا ۱۵ درصد افزایش یافته، اظهار داشت: ما در فروردینماه افزایش قیمتی نداشتیم، اما در اواخر فروردین و اوایل اردیبهشت مجبور به اعمال این افزایش شدیم، در حالی که این رقم در برابر رشد واقعی هزینهها بسیار ناچیز است.
وی عوامل دیگری مانند افزایش هزینه دستمزد، ریسک کشتیرانی و دریافت هزینههای ارزی توسط شرکتهای حملونقل را نیز تشدیدکننده وضعیت کنونی دانست و تأکید کرد: از طرف دیگر، شنیدهها حاکی از افزایش ۱۵ تا ۲۰ درصدی قیمت مواد اولیه در چین است که فشار مضاعفی ایجاد میکند.
هشدار برای فصل زراعی آینده
گیلآبادی در پایان با اشاره به شروع فصل زراعی آینده از شهریورماه، خاطرنشان کرد: اگر تسهیلگری لازم انجام نشود و دولت ورود پیدا نکند، با کمبود شدید سموم کشاورزی مواجه خواهیم شد. ممکن است دو ماه آینده کمبود محسوس نباشد، اما باید از همین الان چارهاندیشی کرد. انتظار داریم ستاد تنظیم بازار هرچه سریعتر ورود کند و هزینههای گزاف حملونقل و تعرفهها را حذف یا تعدیل نماید.
پرونده ویژه
نقشه راه شبکه ملی الگوی کشاورزی تببین شد
تنها ۱۰ درصد کشاورزان کشور در سطح «خوب تا عالی» تولید میکنند و شکاف ۸۰ درصدی عملکرد بین مزارع نمونه و متوسط، سازمان تات را به اجرای طرح ملی «مزارع الگویی» با هدف ایجاد ۵۰ هزار مزرعه طی پنج سال واداشت.
پایگاه خبری داوان نیوز: معاون سازمان تات و رئیس مؤسسه آموزش و ترویج کشاورزی از اختلاف عملکرد چشمگیر میان کشاورزان نمونه و متوسط کشور خبر داد و گفت: طرح ایجاد «شبکه ملی مزارع الگویی» با هدف کاهش این شکاف و افزایش بهرهوری تا سطح ۵۰ هزار مزرعه در سراسر کشور اجرا میشود.
به گزارش خبرنگار ما، ابوالفضل فرجی، معاون سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات)، در سیصد و پنجاه و هفتمین نشست شورای تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی مازندران، اهداف طرح «شبکه ملی الگوی کشاورزی» را تشریح کرد. وی این طرح را گامی بنیادین برای انسجام فعالیتهای تحقیقاتی و تسریع انتقال دانش به مزارع عنوان نمود.
فرجی با استناد به آخرین آمار مرکز ملی آمار در سال ۱۴۰۳، اظهار داشت: در حال حاضر حدود ۴ میلیون و ۳۰۰ هزار بهرهبردار در بخش کشاورزی کشور فعال هستند که از این تعداد، سهم استان گلستان ۳۰۰ هزار نفر است.
وی با اشاره به یک چالش اساسی افزود: متأسفانه اختلاف عملکرد قابلتوجهی بین کشاورزان نمونه و ایستگاههای تحقیقاتی با میانگین سایر کشاورزان وجود دارد. بهطوری که تنها بیش از ۱۰ درصد از بهرهبرداران در رده «خوب تا عالی» قرار میگیرند و ۸۰ تا ۹۰ درصد باقیمانده در سطوح «ضعیف تا متوسط» فعالیت میکنند.
رئیس مؤسسه آموزش و ترویج کشاورزی، علل این شکاف بزرگ را عواملی نظیر کوچکی قطعات اراضی، سرمایهگذاری پایین، محدودیتهای لجستیکی، کیفیت نامناسب خاک، کمبود امکانات آبیاری و مهمتر از همه، ضعف در انتقال دانش فنی به مزارع برشمرد.
فرجی با تأکید بر محدودیت ظرفیت دولت برای پوشش کامل نیازهای بخش کشاورزی، برنامه اصلی سازمان تات را «کاهش این اختلاف عملکرد» اعلام کرد و گفت: امسال برنامه داریم از ظرفیت کشاورزان نمونه بهصورت سیستماتیک و فعال برای آموزش همتایان همجوارشان استفاده کنیم.
وی از ایجاد حدود ۵۰ هزار مزرعه الگویی در سطح کشور به عنوان اهداف کلان این استراتژی نام برد و تصریح کرد: در یک افق پنجساله، هدف ما ایجاد حداقل یک مزرعه الگویی در هر روستا با مشارکت کشاورزان پیشرو است. این مزارع به کانونی برای فعالیتهای ترویجی و آموزشی تبدیل خواهند شد.
معاون سازمان تات خاطرنشان کرد: این طرح ضمن کمک به رفع مسائل فنی کشاورزان نمونه، افزایش بهرهوری حدود یک میلیون بهرهبردار دیگر را هدف گرفته است. در نهایت، اجرای این برنامه منجر به افزایش تولید مواد غذایی، پایداری تولیدات کشاورزی و تقویت امنیت ملی خواهد شد.
فرجی در پایان ابراز امیدواری کرد که با اجرای این برنامه، تحولی مطلوب در بخش تولید و امنیت غذایی کشور رقم بخورد.
-
دانستنی ها3 هفته پیشتغییر در نرم مبارزه؛ دستورالعمل فنی و اجرايي مبارزه با سن غلات
-
سرخط4 هفته پیشالگوی کشت محصولات گلخانه و محیط های کنترل شده تدوین شد
-
استان ها4 هفته پیشهزار جریبی: افزایش 50 درصدی تولید گندم، عدم ممنوعیت کشت برنج
-
آموزش4 هفته پیشکرم گلوگاه انار؛ مدیریت تلفیقی راهکاری مؤثر
-
خبرهای سازمانی3 هفته پیشسال 1405 در سازمان تات: سال آموزش و ترویج یافتهها و فناوریها
-
استان ها2 هفته پیشنشست فنی گیاهپزشکی مازندران؛ بیماریهای غلات و علفهای هرز کشت پاییزه بررسی شد
-
پرونده ویژه4 هفته پیشپژوهشهای حشرهشناسی، بیمهی آیندهی کشاورزی ایران
-
علوم و آموزش2 هفته پیشرقم «لاهیج»؛ تقویت انگیزه نوسازی باغها با معرفی رقم جدید چای

