با ما همراه باشید

مقالات

پارادوکس تات: دستاوردهای ملموس، انتقادات کوبنده

سازمان تحقیقات کشاورزی در یک دهه گذشته، همزمان با ثبت دستاوردهای ملموس در حوزه‌هایی مانند افزایش بهره‌وری آب، تولید ارقام مقاوم و کاهش وابستگی به بذر خارجی، با انتقادات فزاینده‌ای نیز مواجه بوده است. تحلیل این دوگانگی، نشان‌دهنده شکافی عمیق‌تر از مسائل عملکردی است؛ شکاف میان «انتظارات بی‌حد» و «محدودیت‌های واقعی» در تحقیقات کشاورزی ایران.

منتشر شده

در

پایگاه خبری داوان نیوز: سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات) در یک موقعیت پارادوکسیکال قرار دارد: از یک سو مأموریت گسترده‌ای برای نوسازی بخش کشاورزی ایران بر عهده دارد و از سوی دیگر با محدودیت‌های ساختاری عمیق، انتظارات غیرواقع‌بینانه و انتقادات مخربی مواجه است که اغلب بدون درنظرگرفتن بستر سیستمی و ساختاری صورت می‌گیرد. این گزارش با رویکردی تحلیلی-انتقادی، به بررسی این تناقض و پیامدهای آن برای توسعه کشاورزی کشور می‌پردازد.

سازمان تات به عنوان بازوی پژوهشی بخش کشاورزی ایران، شاهد چرخه‌های مکرر انتقادات شدید بوده است. نکته پارادوکسیکال اینجاست که ، حجم تولیدات علمی، ثبت‌های ارقام جدید، و فعالیت‌های پژوهشی این سازمان روندی صعودی داشته است. این تناقض آشکار پرسش مهمی را ایجاد می‌کند: چگونه سازمانی با فعالیت مستمر پژوهشی، هدف چنین انتقادات کوبنده‌ای قرار می‌گیرد؟

انتظارات غیرواقع‌بینانه؛ معضلی ساختاری

  • ۱. انتظار معجزه در شرایط محدود
    – توقع فناوری‌های پیشرفته بدون زیرساخت کافی: انتظار توسعه زیست‌فناوری کشاورزی در شرایط محدودیت دسترسی به تجهیزات، مواد اولیه و تبادلات علمی بین‌المللی.
    – انتظار حل بحران آب با تحقیقات صرف: با وجودی که مدیریت منابع آب کشور نیازمند تحول در سیاست‌های کلان، قیمت‌گذاری و نظام بهره‌برداری است، انتظار می‌رود تات به تنهایی این بحران را از طریق تحقیقات حل کند.
    – توقع خودکفایی در شرایط تحریم: انتظار خودکفایی در بذر، ماشین‌آلات و نهاده‌ها در حالی که بسیاری از صنایع بالادستی دچار مشکلات ساختاری هستند.
  • ۲. نادیده گرفتن محدودیت‌های بودجه‌ای
    بودجه تحقیقات کشاورزی ایران سهم ناچیزی از تولید ناخالص داخلی بخش کشاورزی را تشکیل می‌دهد. با این حال، انتظار می‌رود این سازمان همان دستاوردهای کشورهایی را داشته باشد که بین ۲ تا ۳ درصد ارزش بخش کشاورزی را به تحقیقات اختصاص می‌دهند.

محدودیت‌های ساختاری نادیده گرفته شده

  • ۱. گسست ساختاری در نظام نوآوری کشاورزی
    – جدایی پژوهش از اجرا: ساختار اداری کشور، سازمان‌های تحقیقاتی، اجرایی و ترویجی را در بدنه‌های جداگانه قرار داده که هماهنگی بین آنها نیازمند فرآیندهای پیچیده اداری است.
    – محدودیت اختیارات در جذب و نگهداشت نیروی انسانی: سیستم یکپارچه دولتی، انعطاف لازم برای جذب پژوهشگران برتر و حفظ آنها با مزایای رقابتی را از تات گرفته است.
    – تمرکزگرایی افراطی: بسیاری از تصمیمات کلان در وزارتخانه گرفته می‌شود و تات صرفاً نقش مجری را ایفا می‌کند.
  • ۲. محدودیت‌های بین‌المللی تحمیلی
    – تحریم دسترسی به ژرم‌پلاسم: محدودیت در تبادل منابع ژنتیکی که زیربنای تحقیقات به‌نژادی است.
    – محرومیت از همکاری‌های علمی: محدودیت در مشارکت پروژه‌های بین‌المللی که انتقال دانش و فناوری را ممکن می‌سازد.
    – مشکل در خرید تجهیزات: حتی در صورت تأمین بودجه، خرید بسیاری از تجهیزات پژوهشی پیشرفته به دلیل تحریم‌ها غیرممکن یا بسیار پرهزینه است.

انتقادات مخرب؛ آسیب‌زاتر از کمک

  • ۱. ویژگی‌های انتقادات مخرب
    – کلی‌گویی بدون ارائه راهکار: انتقادات عمومی بدون اشاره به راه‌حل‌های عملی.
    – نادیده گرفتن دستاوردها: عدم توجه به موفقیت‌هایی مانند معرفی ارقام متحمل به خشکی یا کاهش مصرف آب در برخی محصولات.
    – مقایسه‌های ناعادلانه: مقایسه عملکرد تات با سازمان‌های تحقیقاتی کشورهای توسعه‌یافته بدون درنظرگرفتن اختلاف بودجه، امکانات و بسترهای نهادی.
    – سیاسی‌سازی انتقادات: استفاده از انتقادات برای اهداف سیاسی که به جای حل مسئله، به حاشیه‌بردن بحث می‌انجامد.
  • ۲. پیامدهای انتقادات مخرب
    – کاهش انگیزه پژوهشگران: پژوهشگرانی که با وجود محدودیت‌ها تلاش می‌کنند، با انتقادات عمومی بی‌اساس دلسرد می‌شوند.
    – توجیه کاهش بودجه: این انتقادات گاه بهانه‌ای برای کاهش بیشتر بودجه تحقیقاتی می‌شود.
    – تضعیف اعتماد عمومی: ایجاد این تصویر که “هیچ کاری انجام نمی‌شود” در حالی که بسیاری از دستاوردها به دلیل ضعف در اطلاع‌رسانی یا مقیاس کوچک، دیده نمی‌شوند.
    – انتقال فشار غیرمنطقی: فشار انتقادات عمومی، منجر به تصمیمات عجولانه و پروژه‌های نمایشی می‌شود که اثربخشی پایینی دارند.

مطالعه موردی: بحران آب و انتظارات از تات

  • وضعیت موجود:
    – بخش کشاورزی حدود ۹۰ درصد مصرف آب کشور را به خود اختصاص می‌دهد.
    – راندمان آبیاری ملی در محدوده ۴۵ درصد قرار دارد.
  • انتظارات غیرواقع‌بینانه:
    – انتظار افزایش این راندمان به ۷۰ درصد در مدت کوتاه صرفاً از طریق تحقیقات.
  • واقعیت ساختاری:
    – بهبود راندمان آبیاری نیازمند:
    ۱. نوسازی شبکه‌های آبیاری (مسئولیت وزارت نیرو)
    ۲. تغییر الگوی کشت (نیازمند سیاست‌های قیمت‌گذاری و حمایتی)
    ۳. توسعه سیستم‌های نوین آبیاری (محدودیت در واردات تجهیزات به دلیل تحریم‌ها)
    ۴. آموزش کشاورزان (محدودیت در تعداد مروجان)
  • دستاوردهای نادیده گرفته شده تات:
    – معرفی ۱۵ رقم محصول کم‌آب‌بر در پنج سال اخیر
    – توسعه سامانه‌های پایش مصرف آب در ۲۰۰۰ مزرعه نمونه
    – آموزش ۴۰ هزار نفر-روز کشاورز در زمینه مدیریت آب

راهبردهای خروج از بن‌بست

  • ۱. بازتعریف انتظارات بر اساس واقعیت‌ها
    – تعریف نقش واقع‌بینانه: شفاف‌سازی درباره آنچه در حیطه اختیارات و توانمندی‌های تات است و آنچه نیازمند همکاری سایر نهادهاست.
    – سند نقشه راه تحقیقات کشاورزی: تعیین اولویت‌های واقع‌بینانه با درنظرگرفتن محدودیت‌های بودجه‌ای، فناوری و بین‌المللی.
  • ۲. اصلاح ساختار ارتباطی و شفاف‌سازی
    – گزارش‌دهی واقع‌بینانه: ارائه گزارش‌هایی که هم دستاوردها و هم محدودیت‌ها را شفاف بیان کند.
    – ایجاد کانال‌های ارتباطی مستقیم: ایجاد پلتفرم‌های تعامل مستقیم با کشاورزان پیشرو، تشکل‌ها و بخش خصوصی.
    – مستندسازی موفقیت‌ها و شکست‌ها: ارائه تحلیلی شفاف از پروژه‌های موفق و ناموفق و دلایل آن.
  • ۳. تغییر رویکرد از دفاعی به تعاملی
    – پذیرش انتقادات سازنده: ایجاد مکانیسم رسمی برای دریافت، طبقه‌بندی و پاسخ به انتقادات.
    – تشکیل هیأت مشورتی ذینفعان: شامل نمایندگان کشاورزان، بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و نهادهای نظارتی.
    – اجرای پروژه‌های مشترک شفاف: با مشارکت ذینفعان مختلف برای افزایش حس مالکیت و کاهش انتقادات غیرواقع‌بینانه.
  • ۴. تمرکز بر نقاط قوت و مزیت‌های نسبی
    – تمرکز بر تحقیقات کم‌هزینه با اثرگذاری بالا: مانند به‌نژادی گیاهان متحمل به خشکی و شوری.
    – توسعه همکاری‌های منطقه‌ای: استفاده از ظرفیت‌های همکاری با کشورهای همسایه با شرایط اقلیمی مشابه.
    – بهره‌گیری از تحقیقات بین‌المللی بازدسترس: تمرکز بر تطبیق و بومی‌سازی تحقیقاتی که به صورت دسترسی آزاد منتشر می‌شوند.

به سوی یک واقع‌گرایی سازنده

سازمان تات در دوراهی خطرناکی قرار دارد: از یک سو باید به مأموریت توسعه‌ای خود عمل کند و از سوی دیگر با انتظارات غیرواقع‌بینانه، محدودیت‌های ساختاری و انتقادات مخربی مواجه است که گاه بیشتر از مشکلات فنی، انرژی سازمان را تحلیل می‌برند.

راه برون‌رفت، نه انفعال در برابر انتقادات و نه دفاع کلی از عملکرد سازمان، بلکه رویکرد واقع‌گرایی سازنده است. این رویکرد شامل سه عنصر اصلی است:

۱. شفاف‌سازی سیستماتیک محدودیت‌ها: اعلام عمومی و مستمر محدودیت‌های بودجه‌ای، تحریمی و ساختاری که عملکرد سازمان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

۲. بازتعریف انتظارات بر اساس واقعیت‌ها: تعریف پروژه‌ها و اهدافی که با توجه به امکانات موجود، قابل دستیابی هستند.

۳. تعامل فعال با منتقدان: تبدیل منتقدان مخرب به مشارکت‌کنندگان سازنده از طریق درگیرکردن آنها در فرآیند شناسایی مشکلات و یافتن راه‌حل‌ها.

آینده تحقیقات کشاورزی ایران نیازمند قرارداد اجتماعی جدیدی است که در آن، جامعه، سیاستگذاران و نهادهای نظارتی، محدودیت‌های واقعی تحقیقات کشاورزی را درک کنند و سازمان تات نیز تعهد شفاف و واقع‌بینانه‌ای به دستاوردهای قابل حصول ارائه دهد.

تنها با این رویکرد واقع‌گرایانه می‌توان چرخه معیوب انتظارات غیرواقع‌بینانه و انتقادات مخرب را شکست و فضایی برای پیشرفت تدریجی اما مستمر تحقیقات کشاورزی کشور ایجاد کرد.

مقالات

فقر کشاورزان ریشه در ساختار ناکارآمد بازار دارد، نه کم‌کاری آنان

محمداسماعیل اسدی، پژوهشگر کشاورزی پایدار از گلستان، در یادداشتی با آسیب‌شناسی علل فقر در میان بهره‌برداران بخش کشاورزی، تأکید کرد که مشکل اصلی نه در کم‌کاری یا ناتوانی فردی کشاورزان، بلکه در ساختارهای ناکارآمد بازار، افزایش سرسام‌آور هزینه‌های تولید و ضعف نظام بیمه و حمایت‌های دولتی نهفته است.

منتشر شده

در

پایگاه خبری داوان نیوز: بخش کشاورزی در ایران، علی‌رغم نقشی که در تأمین امنیت غذایی و اشتغال‌زایی دارد، همواره با چالش‌های عمیق ساختاری روبه‌رو بوده است. در این میان، کشاورزان به عنوان رکن اصلی تولید، با وجود زحمات بی‌وقفه، کمتر از سهم واقعی خود در زنجیره ارزش بهره‌مند می‌شوند. در یادداشت پیش رو، محمد اسماعیل اسدی در یادداشت خود می‌نویسد که معضل فقر در این قشر زحمتکش نه ناشی از کم‌کاری یا ضعف مهارت، بلکه نتیجه ناکارآمدی‌های نهادی و اقتصادی است. وی متذکر می‌شود که از دشت‌های گلستان تا مزارع جنوب، این تولیدکننده است که به عنوان اولین حلقه زنجیره، آخرین و کمترین بهره را از محصول خود می‌برد.

به گزارش داوان نیوز، اسدی در یادداشت خود می‌نویسد کشاورزان ایرانی اغلب فقیر می‌مانند، نه به این دلیل که کم‌کار یا بی‌مهارت‌اند، بلکه زیرا ساختارهای اقتصادی و نهادی پیرامون آنان به گونه‌ای شکل گرفته که سهم عادلانه‌ای از ارزش تولید را نصیبشان نمی‌کند. در بسیاری از مناطق کشور، از دیمزارهای گلستان تا مزارع آبی جنوب، تولیدکننده نخستین حلقه زنجیره ارزش است، اما کمترین بهره را از آن می‌برد.

وی متذکر می‌شود نخست آن‌که نظام بازار محصولات کشاورزی در ایران همچنان با چالش شفافیت و دسترسی برابر به اطلاعات روبه‌روست. کشاورزان اغلب محصول خود را در فصل برداشت و اوج عرضه به بازار ارائه می‌کنند؛ زمانی که قیمت‌ها در پایین‌ترین سطح قرار دارد. نبود سامانه‌های کارآمد اطلاع‌رسانی قیمت، ضعف در تشکل‌های تولیدی و سیطره واسطه‌ها موجب می‌شود قدرت چانه‌زنی کشاورز کاهش یابد. از آنجا که بسیاری از محصولات فسادپذیرند، کشاورز ناچار است برای جلوگیری از زیان بیشتر، محصول را با قیمتی پایین‌تر از ارزش واقعی به فروش برساند.

پژوهشگر ارشد کشاورزی پایدار تأکید دارد که دومین مسئله، افزایش شدید هزینه‌های تولید در سال‌های اخیر است. عملیات آماده‌سازی زمین، بذر اصلاح‌شده، کودهای شیمیایی، سموم، ماشین‌آلات، سوخت و دستمزد کارگری، همگی تابع نوسانات شدید قیمتی‌اند. بسیاری از کشاورزان پیش از کشت، از منابع غیررسمی یا بانکی تسهیلات می‌گیرند؛ بنابراین در زمان برداشت، بخش قابل توجهی از درآمدشان صرف بازپرداخت بدهی و بهره می‌شود و حاشیه سود واقعی آنان به حداقل می‌رسد.

اسدی در ادامه به نکته سومی اشاره می‌کند و آن این که کشاورزان ایرانی در خط مقدم ریسک اقلیمی قرار دارند. خشکسالی‌های متوالی، سیلاب‌های ناگهانی، گرما و سرمای خارج از فصل و شیوع آفات و بیماری‌ها می‌تواند یک سال زراعی را نابود کند. وی خاطرنشان می‌سازد در حالی که نظام بیمه کشاورزی در کشور وجود دارد، اما پوشش، سرعت پرداخت خسارت و کفایت آن در بسیاری موارد پاسخگوی زیان واقعی نیست. یک فصل ناموفق می‌تواند سرمایه چند سال تلاش را از بین ببرد.

این پژوهشگر ارشد کشاورزی پایدار متذکر می‌شود که در نهایت، محدودیت دسترسی به فناوری‌های نوین، سامانه‌های ذخیره‌سازی، صنایع تبدیلی و بازارهای مستقیم، مانع از ایجاد ارزش افزوده در مزرعه می‌شود. بدون انبار استاندارد، سردخانه، فرآوری یا فروش مستقیم، کشاورز ناچار است محصول خام را عرضه کند و از منافع حلقه‌های بعدی زنجیره بی‌بهره بماند. در چنین شرایطی، چرخه درآمد پایین تداوم می‌یابد.

اسدی در یادداشت خود جمع‌بندی می‌کند که به بیان دیگر، مسئله فقر کشاورزان در ایران ریشه در تنبلی یا ناتوانی فردی ندارد، بلکه حاصل ترکیب ریسک‌های بالا، هزینه‌های فزاینده، ضعف ساختار بازار و قدرت چانه‌زنی پایین است؛ در حالی که امنیت غذایی کشور بر دوش همین قشر زحمتکش است.


این نوشتار به قلم محمد اسماعیل اسدی پژوهشگر ارشد کشاورزی پایدار از استان گلستان، با تأکید بر واقعیت‌های میدانی کشاورزی ایران، تلاشی است برای بازخوانی جایگاه کشاورز در نظام اقتصادی و ضرورت اصلاح ساختارها به نفع تولیدکننده واقعی.

ادامه مطلب

مقالات

رمزگشایی از کد ژنتیکی ضخامت ساقه گوجه‌فرنگی برای تولید گیاهانی قوی‌تر

در گامی مؤثر برای توسعه ارقام گوجه‌فرنگی با قدرت رویشی بیشتر، دانشمندان اسپانیایی با موفقیت نشانگرهای ژنتیکی مرتبط با ضخامت ساقه را اعتبارسنجی کردند. این دستاورد با شناسایی اثرات افزایشی آلل‌های مفید از گونه‌های وحشی، مسیر را برای برنامه‌های به‌نژادی هدفمند به منظور بهبود عملکرد و مقاومت گیاه هموار می‌سازد.

منتشر شده

در

پایگاه خبری داوان نیوز: پژوهشگران اسپانیایی با رمزگشایی از مکانیسم ژنتیکی کنترل ضخامت ساقه در گوجه‌فرنگی، گامی مهم در جهت توسعه ارقام پرمحصول و مقاوم بر اساس ذخایر ژنتیکی گونه‌های وحشی برداشتند.

به گزارش داوان نیوز، قطر ساقه به عنوان یکی از صفات مهم مورفولوژیک در گوجه‌فرنگی (Solanum lycopersicum L.)، نقش تعیین‌کننده‌ای در استحکام مکانیکی گیاه، کارایی انتقال مواد و در نهایت عملکرد نهایی محصول ایفا می‌کند. با وجود اهمیت این صفت، معماری ژنتیکی حاکم بر آن کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. مطالعه حاضر با هدف مکان‌یابی جایگاه‌های صفت کمی (QTL) کنترل‌کننده قطر ساقه و تجزیه و تحلیل ساختارهای درونی مؤثر بر آن انجام شد. با استفاده از جمعیت‌های لاین‌های نوترکیب اینبرد (RILs) و لاین‌های اینتروگرسیون (ILs) حاصل از تلاقی رقم کشت‌شده ‘مانی‌میکر’ با گونه وحشی Solanum pimpinellifolium (Acc. ‘TO 937’)، دوازده QTL معنی‌دار در مراحل مختلف رشدی شناسایی شد.

اعتبارسنجی این QTLها در لاین‌های اینتروگرشن تکی و دوگانه، اثرات افزایشی قابل‌توجه آلل‌های وحشی را بر افزایش یا کاهش قطر ساقه تأیید کرد. بررسی‌های بافت‌شناسی نیز نشان داد که QTLهای اصلی مانند sd3.1، sd4.1 و sd11.1 با تنظیم اجزای رشد ثانویه از جمله مساحت مغز، ضخامت قشر (کورتکس) و گسترش آوند چوبی ثانویه، معماری نهایی ساقه را تعیین می‌کنند. این یافته‌ها دیدگاه جامعی از کنترل چندژنی قطر ساقه ارائه داده و نشانگرهای مولکولی معتبری را برای برنامه‌های اصلاحی آتی با هدف بهبود قدرت و بهره‌وری گیاه فراهم می‌آورد.

ساقه گیاه به عنوان محور اصلی ساختاری و مسیر انتقال آوندی، نقشی حیاتی در یکپارچگی فیزیولوژیکی گیاهان ایفا می‌کند. در گوجه‌فرنگی، قطر ساقه نه تنها بر مقاومت در برابر ورس (خوابیدگی) تأثیر می‌گذارد، بلکه با کارایی انتقال آب و مواد معدنی و نیز تخصیص مواد فتوسنتزی به میوه‌ها مرتبط است. علیرغم اهمیت زراعی این صفت، اطلاعات محدودی در مورد پایه ژنتیکی حاکم بر ضخامت ساقه و رشد ثانویه آن در دسترس است.

استفاده از گونه‌های وحشی به عنوان منابع ارزشمند تنوع ژنتیکی، رویکردی مؤثر برای شناسایی آلل‌های مفید و مغفول‌مانده در فرآیند اهلی‌سازی است. در این راستا، مطالعه حاضر با هدف نقشه‌یابی QTLهای کنترل‌کننده قطر ساقه و درک مکانیسم‌های بافت‌شناسی زیربنایی آنها در جمعیت‌های حاصل از تلاقی بین‌گونه‌ای گوجه‌فرنگی طراحی شد.

مواد و روش‌ها (Materials and Methods)
تجزیه و تحلیل ژنتیکی منجر به شناسایی دوازده جایگاه صفت کمی (QTL) بر روی کروموزوم‌های مختلف گردید که در مراحل فنولوژیکی متفاوت، قطر ساقه را کنترل می‌کنند. این یافته تأیید می‌کند که معماری ساقه گوجه‌فرنگی یک صفت کمی و تحت کنترل چندژنی است.

اعتبارسنجی QTLها در لاین‌های اینتروگرشن نشان داد که ورود قطعات ژنومی از گونه وحشی S. pimpinellifolium می‌تواند بسته به جایگاه ژنی، اثرات افزایشی مثبت (افزایش قطر) یا منفی (کاهش قطر) داشته باشد. این موضوع نشان‌دهنده پتانسیل استفاده از آلل‌های مفید گونه‌های وحشی برای بهبود صفات پیچیده است.

بررسی‌های بافت‌شناسی، بینش عمیق‌تری از عملکرد این QTLها ارائه داد. مشخص شد که QTLهای sd3.1، sd4.1 و sd11.1 به‌طور مستقیم بر روی فرآیندهای رشد ثانویه تأثیر می‌گذارند. به عنوان مثال، تغییرات در قطر ساقه ناشی از این QTLها با تغییرات هماهنگ در اندازه مغز (به عنوان بافت ذخیره‌ای و پارانشیمی)، مساحت قشر (مسئول استحکام و ذخیره‌سازی) و به‌ویژه میزان توسعه آوند چوبی ثانویه (که استحکام و کارایی آوندی را افزایش می‌دهد) همراه بود. این نتایج نشان می‌دهد که قطر نهایی ساقه حاصل فعالیت هماهنگ ژن‌هایی است که بر روی بافت‌های مختلف تأثیر می‌گذارند.

به گزارش اخبار روزانه کشاورزی، این مطالعه که توسط محققین مؤسسه IHSM La Mayora (UMA-CSIC) رهبری شده است، معماری ژنتیکی پیچیده حاکم بر قطر ساقه در گوجه‌فرنگی را آشکار ساخت. شناسایی و اعتبارسنجی دوازده QTL و همچنین درک عملکرد بافت‌شناسی آنها، پایگاه محکمی برای برنامه‌های اصلاحی مبتنی بر نشانگر (MAS) فراهم می‌آورد.

این نتایج به اصلاحگران گیاه امکان می‌دهد تا با انتخاب دقیق آلل‌های مطلوب، به توسعه ارقام گوجه‌فرنگی با قدرت رویشی بالاتر، مقاومت بهتر در برابر ورس و در نهایت، بهره‌وری بهبودیافته دست یابند. این پژوهش به وضوح پتانسیل استفاده از خویشاوندان وحشی را برای دستیابی به اهداف اصلاحی مدرن نشان می‌دهد.

ادامه مطلب

مقالات

دیپلماسی علمی، حکمرانی چندلایه؛ ارکان نوین ارتقای امنیت غذایی جهانی

در جهانی که با بحرانهای پیوسته دست‌وپنجه نرم میکند، امنیت غذایی از یک هدف صرفاً توسعه‌ای به یک الزام راهبردی برای ثبات جهانی تبدیل شده است. مقاله پیشرو به بررسی ابعاد این اولویت حیاتی میپردازد.

منتشر شده

در

پایگاه خبری داوان نیوز: حدود ۶۷۳ میلیون نفر در جهان با گرسنگی مزمن دست‌وپنجه نرم می‌کنند و از هر سه نفر، یک نفر توانایی تأمین یک رژیم غذایی سالم را ندارد. این آمار تکان‌دهنده که توسط نهادهای بین‌المللی از جمله FAO و IFAD منتشر شده، نشان می‌دهد که امنیت غذایی به یک اولویت استراتژیک فراتر از مرزهای کشاورزی تبدیل شده است. تغییرات اقلیمی، درگیری‌های نظامی در اوکراین و غزه، و تمرکز قدرت در دست شرکت‌های فراملی، سیستم غذایی جهانی را با شوک‌های زنجیره‌ای مواجه کرده است. این مقاله با مرور آخرین یافته‌های کنفرانس امنیتی مونیخ ۲۰۲۶ و گزارش‌های تخصصی، به تحلیل راهکارهای نوین برای خروج از این بحران می‌پردازد.

چکیده
امنیت غذایی در دهه جاری میلادی از یک هدف توسعه‌ای به یک اولویت ژئوپلیتیک و استراتژیک تبدیل شده است. با وجود پیشرفت‌های تکنولوژیک و تعهدات بین‌المللی، صدها میلیون نفر همچنان از دسترسی به غذای کافی و سالم محروم هستند. این مقاله با بررسی آخرین گزارش‌های نهادهای بین‌المللی از جمله گروه هفت (G7)، سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) و صندوق بین‌المللی توسعه کشاورزی (IFAD)، به تحلیل ابعاد نوین بحران غذایی، از جمله افزایش ناامنی حاد غذایی، تأثیر تغییرات اقلیمی، و پیامدهای ژئوپلیتیک جنگ‌ها می‌پردازد. در ادامه، رویکردهای سنتی در مقابل راهکارهای تحول‌آفرین شامل دیپلماسی علمی، حکمرانی چندلایه، تأمین مالی نوآورانه و حقوقی‌سازی دسترسی به غذا به عنوان ارکان ارتقای امنیت غذایی مورد بحث قرار می‌گیرد. نتیجه آنکه ارتقای امنیت غذایی مستلزم گذار از نگاه امدادمحور به ایجاد سیستم‌های غذایی تاب‌آور، فراگیر و منعطف است که به عنوان زیرساخت استراتژیک هر کشوری تلقی می‌شود.

مقدمه: غذای کافی برای همه، اما نه برای همه
بر اساس جدیدترین آمار سازمان ملل متحد، حدود ۶۷۳ میلیون نفر در سال ۲۰۲۴ با گرسنگی دست‌وپنجه نرم می‌کرده‌اند که ۸.۲ درصد از جمعیت جهان را شامل می‌شود . این رقم علیرغم کاهش جزئی نسبت به سال‌های قبل، همچنان زنگ خطری برای جامعه جهانی است. شوک‌های زنجیره‌ای ناشی از همه‌گیری کرونا، جنگ در اوکراین و غزه، و تغییرات اقلیمی شدید، آسیب‌پذیری سیستم‌های غذایی جهانی را عیان ساخته است.

امنیت غذایی، فراتر از مفهوم سنتی “تولید بیشتر”، امروزه به معنای دسترسی پایدار همه افراد به غذای کافی، سالم و مغذی است. اما واقعیت آن است که از هر سه نفر در جهان، یک نفر (حدود ۲.۸ میلیارد نفر) توانایی تأمین یک رژیم غذایی سالم را ندارد . این شکاف عمیق، نابرابری‌های ساختاری در سیستم غذایی جهانی را نمایان می‌سازد. در این راستا، گروه هفت (G7) و سایر نهادهای بین‌المللی، امنیت غذایی را نه فقط یک مسئله بشردوستانه، بلکه به عنوان یک اولویت استراتژیک برای ثبات اقتصادی، امنیت ملی و صلح جهانی تعریف کرده‌اند .

۱. ابعاد نوین بحران جهانی غذا
امروزه بحران غذایی دیگر صرفاً ناشی از خشکسالی یا کمبود تولید نیست، بلکه نتیجه هم‌پوشانی چندین بحران است. درک این ابعاد برای تدوین راهبردهای مؤثر ضروری است.

۱.۱. تغییرات اقلیمی و افزایش خطرات زنجیره‌ای
تغییرات اقلیمی به طور مستقیم امنیت غذایی را تهدید می‌کند. پیش‌بینی می‌شود که انتشار گازهای گلخانه‌ای بخش کشاورزی تا سال ۲۰۳4 میلادی ۶ درصد افزایش یابد . سیل‌های گسترده در پاکستان، خشکسالی در شاخ آفریقا و گرمازدگی محصولات در اروپا، نمونه‌هایی از این تهدید هستند. گرمایش زمین نه‌تنها عملکرد محصولات را کاهش می‌دهد، بلکه ارزش غذایی آنها را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. مطالعات نشان می‌دهد که افزایش ۱۰ درصدی تولید مواد غذایی همراه با بهبود ۱۵ درصدی بهره‌وری کشاورزی می‌تواند تهدید سوءتغذیه را تا سال ۲۰۳۴ از بین ببرد و همزمان انتشار گازهای گلخانه‌ای را ۷ درصد کاهش دهد .

۱.۲. درگیری‌ها و سلاحی به نام غذا
گزارش‌های اخیر کمیته امنیت غذایی جهانی (CFS) و بیانیه‌های کنفرانس امنیتی مونیخ ۲۰۲۶، بر “سلاحی‌شدن مواد غذایی” تأکید دارند . درگیری‌ها در سودان، غزه و اوکراین نشان داده که چگونه زیرساخت‌های کشاورزی، زنجیره‌های تأمین و دسترسی بشردوستانه به طور سیستماتیک هدف قرار می‌گیرند. در سودان، تلاش برای بازسازی کشاورزی حتی در میانه درگیری فعال، نمونه‌ای از این چالش است . چرخه معیوب “تضاد-گرسنگی” به قدری قوی است که کشورهای پس از جنگ با ناامنی غذایی بالا، ۴۰ درصد بیشتر در معرض بازگشت به مناقشه هستند .

۱.۳. نابرابری و قدرت شرکتی
فراتر از بحران‌های طبیعی و ژئوپلیتیک، ساختار قدرت در سیستم غذایی جهانی نیز مورد انتقاد جدی قرار گرفته است. گزارش ویژه سازمان ملل در سال ۲۰۲۵ بر این نکته تأکید دارد که تعداد انگشت‌شماری از شرکت‌های فراملی، زنجیره تأمین غذا از بذر و کود تا توزیع دیجیتال را کنترل می‌کنند . این تمرکز قدرت، نه‌تنها بر تنوع زیستی و فرهنگ‌های غذایی سنتی آسیب می‌زند، بلکه سیاست‌گذاری عمومی را تحت تأثیر قرار داده و منجر به ترویج رژیم‌های غذایی ناسالم و صنعتی‌سازی افراطی کشاورزی می‌شود .

۲. از واکنش به بحران تا ایجاد تاب‌آوری: رویکردهای تحول‌آفرین
در برابر این چالش‌ها، صرفاً واکنش نشان دادن کافی نیست. جامعه جهانی به سمت ایجاد “سیستم‌های غذایی تاب‌آور” حرکت می‌کند؛ سیستم‌هایی که نه تنها در برابر شوک‌ها مقاومت می‌کنند، بلکه پس از بحران به سمت شرایطی عادلانه‌تر و پایدارتر حرکت می‌کنند (“bounce forward”) .

۲.۱. دیپلماسی علمی و نوآوری فن‌آورانه
علم و فناوری محور اصلی تحول سیستم‌های غذایی است. مرکز بین‌المللی بهبود ذرت و گندم (CIMMYT) به عنوان یکی از امضاکنندگان بیانیه مشترک امنیت غذایی در مونیخ، بر نقش تحقیقات علمی در تقویت سیستم‌های بذر، افزایش تاب‌آوری اقلیمی و تثبیت بازارهای غلات تأکید دارد . نوآوری‌هایی نظیر:
– کشاورزی هوشمند به اقلیم (CSA): رویکردی که به دنبال افزایش پایدار تولید، سازگاری با تغییرات اقلیمی و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای به طور همزمان است .
– اقتصاد چرخشی و کشاورزی احیاکننده: سیاست‌هایی که بر کاهش ضایعات غذایی، بازیابی منابع و بهبود سلامت خاک از طریق شیوه‌های کشاورزی احیاکننده تمرکز دارند .

۲.۲. حکمرانی چندلایه و فراگیر
موفقیت در ارتقای امنیت غذایی نیازمند حکمرانی مؤثر در سطوح محلی، ملی و جهانی است.
– حکمرانی غیرمتمرکز: تمرکززدایی از قدرت به نفع جوامع محلی و توانمندسازی دولت‌های محلی برای طراحی راهبردهای متناسب با بافت محلی، یکی از راهکارهای کلیدی است . برزیل با توسعه برنامه‌های خرید دولتی که به نفع کشاورزان خانوادگی است، نمونه موفقی در این زمینه است .
– هماهنگی بین‌بخشی: رویکردهای نوین بر لزوم هماهنگی بین وزارتخانه‌های کشاورزی، بهداشت، تجارت و محیط زیست تأکید دارند. استراتژی امنیت غذایی و تغذیه سازمان IGAD (۲۰۲۵-۲۰۳۴) نمونه‌ای از این تلاش برای هماهنگ‌سازی مقررات و تقویت همکاری‌های فرامرزی است .
– حقوقی‌سازی امنیت غذایی: ادغام “حق بر غذای کافی” در قوانین اساسی و برنامه‌های توسعه ملی، همانطور که در بولیوی، مکزیک و اکوادور در حال پیگیری است، به جوامع محلی و گروه‌های به حاشیه رانده‌شده قدرت مطالبه‌گری می‌دهد .

۲.۳. تأمین مالی نوآورانه و مشارکت عمومی-خصوصی
شکاف مالی برای دستیابی به هدف گرسنگی صفر (SDG2) بسیار بزرگ است. صندوق بین‌المللی توسعه کشاورزی (IFAD) در جدیدترین و چهاردهمین دوره تأمین مالی خود (IFAD14) بر لزوم “جسارت جمعی” در تأمین مالی تأکید کرده است .
– اهرم‌سازی سرمایه: مدل‌های تأمین مالی ترکیبی (blended finance) که از سرمایه‌های اعطایی دولتی برای جذب سرمایه خصوصی استفاده می‌کنند، می‌توانند ریسک سرمایه‌گذاری در زنجیره‌های ارزش کوچک‌مقیاس را کاهش دهند . IFAD تخمین می‌زند که هر یک دلار کمک اهداکنندگان، در نهایت به شش دلار سرمایه‌گذاری در زمین تبدیل می‌شود .
– بازنگری در یارانه‌ها: گزارش G20 خواستار “تغییر کاربری حمایت‌های کشاورزی” بر اساس “حسابداری بهای تمام‌شده واقعی” (True Cost Accounting) است تا منابع به سمت کالاهای عمومی مانند تحقیق و توسعه، زیرساخت‌ها و تغذیه هدایت شود .
– چالش‌های جدید تأمین مالی: با وجود این تلاش‌ها، گزارش‌ها حاکی از کاهش شدید کمک‌های بشردوستانه در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ است. برچیده شدن بخش بزرگی از برنامه‌های آژانس توسعه بین‌المللی ایالات متحده (USAID) و کاهش بودجه کمک‌رسانی اروپا، زنگ خطری برای سیستم‌های غذایی در کشورهای کم‌درآمد است .

۳. چالش‌های پیش رو و چشم‌انداز آینده
مسیر ارتقای امنیت غذایی به عنوان یک اولویت استراتژیک با چالش‌های جدی مواجه است.

۳.۱. تجارت و حفاظت‌گرایی
اجرایی شدن مکانیسم تنظیم مرزی کربن (CBAM) اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۶، اگرچه با هدف مقابله با تغییرات اقلیمی طراحی شده، می‌تواند به یک مانع تجاری جدید برای کشورهای در حال توسعه تبدیل شود. از ۷۰ کشور کم‌درآمد، تنها یک کشور دارای مکانیسم قیمت‌گذاری کربن است . این امر هزینه تولید را برای صادرکنندگان فقیر افزایش داده و دسترسی آنها به بازارهای ثروتمند را محدود می‌کند.

۳.۲. اولویت‌های امنیتی در مقابل سرمایه‌گذاری اجتماعی
یکی از بزرگترین تهدیدها برای امنیت غذایی، جابجایی بودجه از توسعه به سمت دفاع و تسلیحات است. بودجه دفاعی ایالات متحده در سال ۲۰۲۶ از مرز یک تریلیون دلار عبور خواهد کرد، در حالی که بودجه غیرنظامی با کاهش مواجه است . تحلیل آکسفام نشان می‌دهد که کمتر از ۳ درصد از هزینه‌های نظامی گروه هفت می‌تواند برای ریشه‌کن کردن گرسنگی و کاهش بدهی کشورهای فقیر کافی باشد .

۳.۳. ایمنی مواد غذایی به عنوان حلقه مفقوده
در منطقه شاخ آفریقا (IGAD)، ایمنی مواد غذایی به عنوان یک بحران پنهان شناخته می‌شود. بیماری‌های ناشی از غذای ناسالم سالانه ۶۰۰ میلیون نفر را در جهان بیمار کرده و ۴۲۰ هزار نفر را می‌کشد. کشورهای کم‌درآمد سالانه ۱۱۰ میلیارد دلار به دلیل کاهش بهره‌وری و هزینه‌های درمانی متحمل می‌شوند . استراتژی‌های نوین امنیت غذایی باید ایمنی غذا را به عنوان یک اولویت در کنار کمیت و دسترسی قرار دهند.

به گزارش اخبار روزانه کشاورزی، امنیت غذایی به عنوان یک اولویت استراتژیک جهانی، نیازمند تغییر پارادایم از رویکردهای واکنشی و بخشی به رویکردی سیستمیک، پیش‌گیرانه و فراگیر است. آمار ۶۷۳ میلیون نفری گرسنگان، نه فقط یک عدد، که نشان‌دهنده شکاف عمیق در عدالت جهانی و ثبات بین‌المللی است.

بر اساس یافته‌های این پژوهش، مسیر پیش رو ترکیبی از نوآوری علمی (کشاورزی هوشمند به اقلیم و فناوری‌های دیجیتال)، اصلاح حکمرانی (توجه به حق بر غذا و توانمندسازی جوامع محلی) و مهندسی مالی (تأمین مالی ترکیبی و تغییر کاربری یارانه‌ها) است. تجربه کشورها و نهادهایی مانند G7، IFAD و FAO نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری در سیستم‌های غذایی تاب‌آور، نه یک هزینه، که یک سرمایه‌گذاری بلندمدت برای پیشگیری از درگیری‌ها، کاهش مهاجرت‌های اجباری و حفظ صلح و ثبات است.

همانطور که در کنفرانس امنیتی مونیخ ۲۰۲۶ تأکید شد، “کشاورزی یک زیرساخت استراتژیک است” . ارتقای امنیت غذایی، یعنی تبدیل این زیرساخت به سپری در برابر شوک‌های آینده و پلی به سوی جهانی عادلانه‌تر و باثبات‌تر.

ادامه مطلب
پیام ما

پرطرفدار

کلیه حقوق این پایگاه خبری متعلق به داوان‌نیوز است.