پایگاه خبری داوان‌نیوز: امروز (25 خرداد) در حالی روز ملی گل و گیاه گرامی داشته می‌شود که صنعت جهانی گل‌های زینتی با ارزشی معادل ۱۵۰ میلیارد دلار در سال، فرصتی کم‌نظیر برای اقتصاد ایران فراهم آورده است؛ فرصتی که به‌رغم وجود مزیت‌های اقلیمی، تاریخی و ژنتیکی، هنوز آن‌گونه که باید در کشور ما مغتنم شمرده نشده است.

به گزارش خبرنگار ما، ایران با صادرات رسمی حدود ۵۰ میلیون دلاری گل و گیاه، در حالی از ظرفیت دست‌کم یک میلیارد دلاری این حوزه سخن می‌گوید که پژوهشکده ملی گل و گیاهان زینتی در محلات، سال‌هاست تلاش می‌کند با تکیه بر دانش فنی و تحقیقات کاربردی، این شکاف را پر کند. گزارش پیش‌رو، نگاهی است به جایگاه، مأموریت‌ها و چالش‌های فراروی این متولی علمی صنعت گل کشور.

چرا صنعت گل برای ایران راهبردی است؟

در شرایطی که اقتصاد کشور نیازمند تنوع‌بخشی به منابع درآمدی و کاهش وابستگی به نفت است، صنعت گل و گیاهان زینتی به دلایل زیر یک گزینه هوشمندانه به شمار می‌رود:

– اشتغال‌زایی بالا: هم‌اکنون حدود ۱۰۰ هزار نفر به‌طور مستقیم در این حوزه فعالیت دارند و با توسعه صنعتی، این رقم قابلیت افزایش چشمگیری دارد.
– بهره‌وری آب: گل‌ها و گیاهان زینتی از جمله کشت‌های متراکم هستند و در روش‌های گلخانه‌ای، مصرف آب به‌طور قابل توجهی بهینه می‌شود.
– تنوع اقلیمی: ایران چهارفصل، از شمال تا جنوب غرب و مرکز، ظرفیت تولید طیف گسترده‌ای از گیاهان زینتی را داراست.
– دسترسی به بازارهای منطقه: کشورهای حاشیه خلیج فارس، همسایگان شمالی، شرق آسیا و حتی اروپا، بازارهای بالقوه صادراتی ایران هستند.

اما نقطه ضعف اصلی، تولید سنتی، بهره‌وری پایین، مصرف بالای انرژی و عدم انطباق با استانداردهای جهانی است. همین عوامل سبب شده که سهم ایران از تجارت بین‌المللی گل، بسیار ناچیز باقی بماند.

پژوهشکده ملی گل و گیاه؛ از تأسیس تا مأموریت ملی

داستان این پژوهشکده از سال ۱۳۷۵ با احداث ایستگاه تحقیقاتی در محلات (استان مرکزی) بر روی زمینی به مساحت ۹ هکتار آغاز شد. با گذشت زمان و درک اهمیت راهبردی موضوع، این ایستگاه در سال ۱۳۹۴ با تأیید وزارت علوم، به پژوهشکده ملی گل و گیاهان زینتی ارتقا یافت.

امروز، این پژوهشکده مسئولیت هدایت علمی، فنی و پشتیبانی از تحقیقات گل در هفت سایت کلیدی کشور (لاهیجان، تنکابن، ورامین، کرج، جیرفت، دزفول و اصفهان) را بر عهده دارد.

مهم‌ترین مأموریت‌های این مرکز علمی عبارتند از:

– معرفی ارقام جدید گل متناسب با اقلیم‌های مختلف ایران
– کاهش ضایعات پس از برداشت و ارتقای استانداردهای کیفی
– مبارزه بیولوژیک با آفات و بیماری‌ها (کاهش مصرف سموم شیمیایی)
– جمع‌آوری و حفاظت از ژرم‌پلاسم‌های بومی ارزشمند
– مکانیزاسیون تولید و کاهش قیمت تمام‌شده محصولات

طرح‌های کلان اقتصاد مقاومتی در پژوهشکده

در راستای سیاست‌های اقتصاد مقاومتی و دانش‌بنیان، این پژوهشکده چند طرح کلیدی را دنبال می‌کند که از مهم‌ترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱. تولید انبوه پیازهای تجاری (لاله، سنبل، گلایول، سوسن) با روش‌های نوین تکثیر درون‌شیشه‌ای، برای کاهش وابستگی به واردات.
۲. اصلاح ارقام گل‌های شاخه‌بریده (مانند رز) با روش‌های دورگ‌گیری و اصلاح مولکولی.
۳. مدیریت هوشمند مصرف آب با بهره‌گیری از نانوکودها، کودهای هوشمند و بسترهای بدون خاک.
۴. پهنه‌بندی تولید گلخانه‌ای در کشور، بر اساس مزیت نسبی هر منطقه.
۵. کاهش ضایعات پس از برداشت از طریق بهینه‌سازی تغذیه، بسته‌بندی و کنترل آفات.

همچنین، معرفی گیاهان پوششی مقاوم به خشکی و شوری برای فضای سبز و بررسی سلامت ارقام وارداتی از دیگر اقدامات این پژوهشکده است.

گام‌های عملی برای حضور بخش خصوصی

یکی از نقاط قوت راهبردی پژوهشکده، طراحی سازوکاری روشن برای مشارکت بخش خصوصی و تجاری‌سازی تحقیقات است. مهم‌ترین این راهبردها عبارتند از:

– تأسیس مرکز رشد و استقرار شرکت‌های دانش‌بنیان در کنار پژوهشکده
– انتقال دانش فنی به بخش خصوصی از طریق خدمات مشاوره‌ای و قراردادهای سفارشی
– برگزاری دوره‌های تخصصی آموزشی کوتاه‌مدت و بلندمدت (کارشناسی ارشد و دکتری)
– صدور تأییدیه علمی برای محصولات دانش‌بنیان
– حضور در فن‌بازارهای داخلی و بین‌المللی برای معرفی دستاوردها
– واگذاری تدریجی وظایف قابل انتقال به تشکل‌های غیردولتی تخصصی

با این حال، موانعی مانند نبود زیرساخت حمل‌ونقل تخصصی (به‌ویژه زنجیره سرد هوایی و دریایی)، قوانین پیچیده و غیرشفاف صادراتی، و نبود پایانه‌های تخصصی صادرات گل، همچنان به عنوان چالش‌های اصلی پیش روی تجاری‌سازی تحقیقات باقی مانده‌اند.

از روز ملی تا عمل ملی

آنچه از مرور عملکرد پژوهشکده ملی گل و گیاهان زینتی برمی‌آید، تلاشی منسجم برای گذر از تولید سنتی و جزیره‌ای به سمت تولید خوشه‌ای، صنعتی و صادرات‌محور است. پژوهشکده محلات امروز به یک قطب علمی – فناوری در این حوزه تبدیل شده که می‌تواند با حمایت دستگاه‌های سیاست‌گذار، زنجیره «از بذر تا بازار» را در ایران متحول کند.

روز ملی گل و گیاه، فقط یک مناسبت تقویمی نیست؛ بلکه یادآور این واقعیت است که ایران با آفتاب درخشان، تنوع اقلیمی، دانش بومی و نیروی انسانی متخصص، ظرفیت آن را دارد که سهم خود را از بازار ۱۵۰ میلیارد دلاری جهان از ۰.۰۳ درصد کنونی (۵۰ میلیون دلار) به رقم شایسته‌ای ارتقا دهد. تحقق این چشم‌انداز، بدون اصلاح قوانین صادراتی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حمل‌ونقل و حمایت واقعی از پژوهش‌های کاربردی، ممکن نخواهد بود.

پایگاه خبری داوان‌نیوز: بخش کشاورزی ایران، با سهم قابل توجه در امنیت غذایی، اشتغال روستایی و تأمین مواد اولیه صنایع، همواره از حساسیت‌ترین ارکان اقتصادی کشور بوده است. با این حال، بررسی روند بودجه‌ریزی سالانه نشان می‌دهد که این بخش علیرغم نقش راهبردی‌اش، اغلب با کمبود منابع ساختاری، عدم شفافیت در تخصیص‌ها و بی‌توجهی به نیازهای پژوهشی و زیربنایی مواجه است. تجربیات اخیر سایر کشورها (مانند بودجه ۲۰۲۶-۲۰۲۷ پاکستان) هشداری است برای ایران که غفلت از کشاورزی می‌تواند هزینه‌های سنگینی از نظر وابستگی به واردات، کاهش بهره‌وری و آسیب‌پذیری اقلیمی به همراه داشته باشد.

مشکلات ساختاری بودجه کشاورزی در ایران

۱. کمبود اعتبارات تحقیقاتی کاربردی: همچون نمونه پاکستان که ۴.۱۸ میلیارد روپیه برای تحقیقات بدون برنامه مشخص اختصاص داده بود، در ایران نیز سهم پژوهش از بودجه کشاورزی کمتر از یک درصد ارزش افزوده بخش است. بسیاری از پروژه‌های اصلاح نژاد بذر، بیوتکنولوژی و مکانیزاسیون به دلیل نبود بودجه پایدار نیمه‌تمام می‌مانند.

۲. ضعف زیرساخت‌های پس از برداشت: نبود سردخانه‌های زنجیره‌ای و مراکز بسته‌بندی مدرن در ایران باعث می‌شود سالانه بیش از ۳۰ درصد محصولات باغی و زراعی ضایع شود. تخصیص بودجه بدون برنامه مکانیابی و نظارت، این مشکل را تشدید کرده است.

۳. عدم توجه به تنوع‌بخش‌سازی: وابستگی شدید به محصولات آب‌بر (مانند گندم و برنج) و نادیده گرفتن دانه‌های روغنی و حبوبات مقاوم به خشکی، ایران را به یکی از بزرگترین واردکنندگان روغن خوراکی و کنجاله تبدیل کرده است. بودجه فعلی مشوقی برای کشت جایگزین ارائه نمی‌دهد.

راهکارهای بودجه‌ای برای افزایش بهره‌وری

۱. تأمین مالی هدفمند تحقیقات کشاورزی مقاوم به اقلیم
– اختصاص حداقل ۲ درصد از تولید ناخالص بخش کشاورزی به صندوق ملی تحقیقات کشاورزی.
– الزام دستگاه‌های اجرایی (از جمله جهاد کشاورزی و پژوهشگاه بیوتکنولوژی) به ارائه «نقشه راه پژوهش» با شاخص‌های مشخص نظیر: تعداد ارقام مقاوم به شوری و خشکی، کاهش مصرف آب در مزرعه، و افزایش عملکرد در واحد سطح.
– ایجاد مدل بودجه‌ریزی مبتنی بر عملکرد (Performance-based budgeting) برای پروژه‌های تحقیقاتی.

۲. سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های زنجیره سرد و کاهش ضایعات
– تخصیص ردیف بودجه‌ای مستقل برای احداث سردخانه‌های سیار و ثابت در قطب‌های تولیدی (با اولویت استان‌های خراسان، فارس و آذربایجان‌شرقی).
– ارائه یارانه بلاعوض و تسهیلات کم‌بهره به تعاونی‌های روستایی برای خرید تجهیزات سورتینگ و بسته‌بندی.
– شفافیت در مناقصات زیرساخت‌های کشاورزی با الزام به انتشار گزارش‌های فصلی پیشرفت فیزیکی.

۳. احیای محصولات استراتژیک با رویکرد بهره‌وری آب
– بودجه مستقل برای احیای پنبه در استان‌های گلستان، خراسان شمالی و فارس با تأمین بذرهای مقاوم و سهمیه آب مشخص.
– جایگزینی کشت برنج با گیاهان شورزی‌پسند در مناطق جنوبی با استفاده از مشوق‌های مالیاتی و پرداخت مستقیم به کشاورزان.

۴. حمایت از دامداری صنعتی کوچک‌مقیاس و فرآوری لبنیات
– اختصاص خط اعتباری ویژه به دامداران خرد برای خرید خوراک دام و نوسازی جایگاه‌ها.
– معافیت مالیاتی برای واحدهای فرآوری شیر و گوشت در مناطق روستایی و عشایری به منظور کاهش خام‌فروشی و افزایش صادرات.

۵. ترویج کشت دانه‌های روغنی داخلی
– بودجه یارانه بذر و کود برای کشت کلزا، گلرنگ و کنجد در تناوب با گندم.
– تعیین قیمت تضمینی رقابتی برای دانه‌های روغنی به گونه‌ای که صرفه‌آوری ارزی حاصل از کاهش واردات روغن، در بودجه سنواتی بازتاب یابد.

نتیجه‌گیری

بودجه کشاورزی ایران برای عبور از وضعیت فعلی نیازمند تحول پارادایمی از «پرداخت هزینه» به «سرمایه‌گذاری بهره‌ور» است. ایران باید:
– برنامه‌های پژوهشی را شفاف و قابل ارزیابی کند،
– زیرساخت‌های پس از برداشت را با نگاه منطقه‌ای و مشارکتی پیش ببرد،
– و با ابزارهای بودجه‌ای، کشاورزان را به سمت کشت محصولات مقاوم و صادرات‌محور سوق دهد.

در غیر این صورت، افزایش هزینه‌های تولید، کاهش بهره‌وری و تشدید آسیب‌پذیری در برابر تغییرات اقلیمی، امنیت غذایی و اقتصاد روستایی ایران را با مخاطرات جدی مواجه خواهد کرد. تجربه کشورهای دیگر نشان می‌دهد که «بودجه بدون نقشه راه» نه تنها کمکی نمی‌کند، بلکه اعتماد و انگیزه را از ذینفعان کلیدی می‌ستاند.

پایگاه خبری داوان نیوز: ۳۰ مه (۹ خرداد ۱۴۰۵) روز جهانی سیب‌زمینی است؛ خوراکی پرطرفداری که با وجود شهرت نادرست به «چاق‌کنندگی»، در صورت پخت صحیح (آب‌پز یا تنوری) منبعی غنی از پتاسیم، ویتامین C و آنتی‌اکسیدان است. اما آیا می‌دانستید سرانه مصرف سیب‌زمینی در ایران به ۴۰ کیلوگرم رسیده و این محصول، جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ غذایی و سلامت ایرانیان دارد؟

به گزارش داوان نیوز، امسال، روز جهانی سیب‌زمینی مصادف با ۳۰ مه ۲۰۲۶، برابر با ۹ خرداد ۱۴۰۵ بود. این روز فرصتی است برای تأمل در مورد محصولی که شاید به دلیل وفور و قیمت نسبتاً مناسب، گاهی نادیده گرفته می‌شود؛ اما نقشی اساسی در تأمین امنیت غذایی، سلامت جامعه و حتی ثبات اقتصادی ایران ایفا می‌کند. سیب‌زمینی در ایران نه فقط یک ماده غذایی، که به یک “کالای استراتژیک” تبدیل شده است .

اهمیت غذایی؛ از سفره تا سلامت

سیب‌زمینی در سبد غذایی خانوار ایرانی جایگاه ویژه‌ای دارد. آمارها نشان می‌دهد که سرانه مصرف سیب‌زمینی در ایران به حدود ۴۰ کیلوگرم در سال رسیده است؛ رقمی که به مراتب بالاتر از متوسط جهانی (۲۵ کیلوگرم) است. این موضوع نشان می‌دهد که سیب‌زمینی تا چه اندازه در فرهنگ غذایی ما نفوذ کرده و در سال‌های اخیر به عنوان جایگزینی اقتصادی برای برنج و پروتئین حیوانی عمل کرده است .

از نظر ارزش غذایی، سیب‌زمینی فراتر از یک منبع انرژی (کربوهیدرات) عمل می‌کند:
– منبع غنی پتاسیم: یک سیب‌زمینی پخته متوسط حاوی مقدار قابل توجهی پتاسیم است که به کاهش فشار خون و سلامت قلب کمک می‌کند .
– ویتامین C و B6: این ماده غذایی یکی از منابع خوب ویتامین C است که به تقویت سیستم ایمنی کمک می‌کند .
– فیبر و آنتی‌اکسیدان: مصرف سیب‌زمینی با پوست به بهبود عملکرد گوارش کمک کرده و ترکیباتی مانند آنتوسیانین (به ویژه در سیب‌زمینی بنفش) دارای خواص ضدالتهابی و پیشگیری از برخی سرطان‌ها هستند .

نکته حائز اهمیت این است که روش پخت تأثیر مستقیم بر ارزش غذایی دارد. سیب‌زمینی آب‌پز یا تنوری کمترین کالری (حدود ۸۷ کیلوکالری در ۱۰۰ گرم) را دارد، در حالی که سرخ کردن آن در روغن، کالری را تا بیش از ۳۰۰ کیلوکالری افزایش داده و ترکیبات مضر ایجاد می‌کند .

استان‌های مطرح و قطب‌های تولید در ایران

ایران یکی از تولیدکنندگان عمده سیب‌زمینی در جهان است و سالانه نزدیک به ۵ میلیون تن سیب‌زمینی در کشور تولید می‌شود . برخی استان‌ها به دلیل شرایط اقلیمی مناسب، قطب‌های اصلی این کشت محسوب می‌شوند:

۱. استان اردبیل (مغان): این استان با تولید سالانه حدود ۸۰۰ هزار تن (معادل ۲۰ درصد تولید کشور)، مهم‌ترین قطب تولید سیب‌زمینی ایران محسوب می‌شود. کیفیت بالای محصول اردبیل (به دلیل درصد بالای ماده خشک) آن را به گزینه‌ای ایده‌آل برای صادرات و صنایع تبدیلی مانند چیپس تبدیل کرده است .

۲. استان همدان (ملایر و بهار): همدان رقیب اصلی اردبیل در کمیت و کیفیت است. خاک لومی و آب‌وهوای معتدل این منطقه، سیب‌زمینی با بافت نرم و طعم شیرین تولید می‌کند که برای مصارف خانگی و پخت‌وپز عالی است .

۳. سایر استان‌ها: استان‌هایی مانند اصفهان (فریدن و سمیرم) و زنجان نیز از دیگر مناطق مهم تولید سیب‌زمینی در کشور هستند که محصولات باکیفیتی روانه بازار می‌کنند .

جایگاه اقتصادی و اجتماعی؛ فراتر از یک محصول کشاورزی

سیب‌زمینی در ایران به یک “مسئله سیاسی-اقتصادی” بدل شده است. نوسانات قیمت آن معمولاً به سرعت به یک دغدغه عمومی تبدیل می‌شود.

– معیشت کشاورزان: زندگی هزاران کشاورز، به ویژه در اردبیل و همدان، مستقیماً به این محصول گره خورده است. با این حال، نبود صنایع تبدیلی کافی و ذخیره‌سازی نامناسب (کمبود سردخانه) اغلب منجر به تولید مازاد بر نیاز و متضرر شدن کشاورز می‌شود. برای مثال، سالانه حجم قابل توجهی سیب‌زمینی در استان اردبیل مازاد بر نیاز تولید می‌شود که نیازمند تدابیر دولت برای صادرات یا خرید تضمینی است تا جلوی ضرر کشاورزان گرفته شود .

– تنظیم بازار: دولت به عنوان “تنظیم‌کننده بازار” بارها مجبور به دخالت در بازار این محصول شده است. گاهی این دخالت به شکل امحاء محصول برای جلوگیری از افت شدید قیمت (که تجربه آن در تاریخ اقتصادی ایران سابقه دارد) و گاهی به شکل تنظیم صادرات برای جلوگیری از کمبود در بازار داخل صورت می‌گیرد .

– شاخص اقتصادی: سیب‌زمینی به عنوان یک کالای اساسی، جزء سبد کالاهای مورد بررسی برای محاسبه تورم و قدرت خرید مردم است. هر نوسانی در قیمت آن، مستقیماً بر سفره طبقات کم‌درآمد تاثیر می‌گذارد.

جمع‌بندی

روز جهانی سیب‌زمینی در ۹ خرداد ۱۴۰۵، یادآور این نکته است که این “طلای سفید” در ایران تنها یک ماده غذایی ساده نیست. سیب‌زمینی پشتیبان معیشت کشاورزان در استان‌های غربی و شمال غربی، تأمین‌کننده بخش عمده‌ای از کالری و ریزمغذی‌های جامعه، و معیاری برای سنجش سلامت اقتصادی کشور است. سرمایه‌گذاری روی صنایع تبدیلی، انبارداری مدرن و برنامه‌ریزی صحیح صادرات، می‌تواند این محصول پرکاربرد را از یک چالش همیشگی به یک فرصت طلایی برای اقتصاد ایران تبدیل کند.