پایگاه خبری داوان‌نیوز: علیرضا کیانی، عضو هیات علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان گلستان، با استناد به آمارنامه رسمی وزارت جهاد کشاورزی و مطالعات میدانی معتبر، سه ادعای رایج درباره «آب‌بری شدید»، «ارزآوری پایین» و «بی‌ارزشی غذایی» هندوانه را به چالش کشیده و با ارائه اعداد و ارقام دقیق، نشان می‌دهد که سهم این محصول از مصرف آب کشاورزی کمتر از یک درصد است و حذف آن راهگشای بحران کم‌آبی نخواهد بود.

به گزارش داوان‌نیوز، دکتر علیرضا کیانی، در گفت‌وگو با ما، ضمن رد عدد غیرعلمی ۵۰۰ لیتر آب برای هر کیلو هندوانه، اعلام کرد که این رقم در کشور ۱۴۰ لیتر و در گلستان ۸۷ لیتر است. وی با اشاره به صادرات ۴۰۲ هزار تنی هندوانه در سال ۱۴۰۰، ارزآوری ۸۸ میلیون دلاری آن را ۱۰ برابر بیشتر از ارزش فروش آب خام دانست و با مقایسه کالری تولیدی در واحد سطح، نشان داد هندوانه ۱۹ درصد بیش از گندم کالری در هکتار تولید می‌کند. این گفت‌وگو، نگاهی مستند به یکی از چالش‌برانگیزترین محصولات کشاورزی کشور است. در ادامه مشروح این گفت و گو را می‌خوانید:

سالیان اخیربحث‌های زیادی درباره آب‌بر بودن هندوانه مطرح شده و حتی برخی می‌گویند به جای کشت این محصول، بهتر است آب خام را صادر کنیم. نظر شما در این باره چیست؟

کیانی: سلام و درود. بله، متاسفانه این روزها ابهامات زیادی پیرامون این محصول مطرح می‌شود که گاهی از سوی کارشناسان و حتی مدیران بیان می‌شود، اما جای بررسی علمی و دقیق دارد. ما این ابهامات را به دو دسته کلی تقسیم کرده‌ایم: اول، ابهام هدررفت آب و سرمایه و دوم، ابهام ارزش غذایی پایین.

اجازه دهید از همان عدد معروف شروع کنیم؛ می‌گویند برای تولید هر کیلو هندوانه حدود ۵۰۰ لیتر آب مصرف می‌شود. این عدد چقدر واقعیت دارد؟

کیانی: این عدد کاملاً اشتباه است و مستندات علمی آن را رد می‌کند. بیایید آمار دقیق را بررسی کنیم:

– در مقیاس ملی: بر اساس آمارنامه وزارت جهاد کشاورزی در سال ۱۴۰۰-۱۴۰۱، ما حدود ۷۹ هزار هکتار کشت آبی هندوانه با تولید ۲.۷ میلیون تن داریم که میانگین عملکرد را به ۳۴ تن در هکتار می‌رساند. از سوی دیگر، مطالعات میدانی دکتر عباسی و همکاران در سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد که هندوانه به طور میانگین ۴۸۰۰ مترمکعب در هکتار آب مصرف کرده است. اگر این دو عدد را تقسیم کنیم، به ازای هر کیلو هندوانه، حدود ۱۴۰ لیتر آب مصرف می‌شود، نه ۵۰۰ لیتر! جالب اینجاست که در آن مطالعه، هندوانه جزو سه گیاه آخر از نظر مصرف آب است؛ مثلاً پنبه بیش از ۸۰۰۰، گوجه‌فرنگی ۷۸۰۰ و خیار ۵۲۰۰ مترمکعب در هکتار آب مصرف می‌کنند.

– در مقیاس استان گلستان: اینجا عدد حتی شگفت‌انگیزتر می‌شود. بر اساس الگوی کشت سال ۱۴۰۲-۱۴۰۳، در استان ما ۲۱۵۹ هکتار هندوانه کشت شده که عملکردی حدود ۵۵.۲ تن در هکتار داشته است. یعنی به ازای هر کیلو هندوانه در استان گلستان، فقط ۸۷ لیتر آب مصرف می‌شود.

یعنی اگر عدد ۵۰۰ لیتر را بپذیریم، چه اتفاقی می‌افتد؟

کیانی: اگر ۵۰۰ لیتر را بپذیریم، یعنی در استان گلستان در هر هکتار ۲۷۶۰۰ مترمکعب آب مصرف می‌شود که معادل بیش از ۲۰ بار آبیاری با روش مرسوم است. به نظر شما کسی می‌پذیرد که مزرعه‌دار گلستانی ۲۰ بار هندوانه را آبیاری کند؟ این عدد کاملاً دور از واقعیت است.

بحث دوم، موضوع ارزآوری است. می‌گویند هندوانه در بازار جهانی ارزان فروخته می‌شود و اگر آب خام بفروشیم، سود بیشتری می‌کنیم.

کیانی: این هم یک باور غلط دیگر است. اجازه دهید با همین عدد ۵۰۰ لیتر که کارشناسان می‌گویند، محاسبه کنیم تا اغراق‌آمیزترین حالت را بررسی کنیم.

بر اساس گزارش گمرک در فروردین و اردیبهشت ۱۴۰۰، حدود ۴۰۲ هزار تن هندوانه به کشورهای حاشیه خلیج فارس صادر شد. با دلار ۲۴ هزار تومانی و قیمت حدود ۵۲۰۰ تومان در هر کیلو، ۸۸ میلیون دلار ارز وارد کشور شد.

حالا اگر همین ۴۰۲ هزار تن را با فرض ۵۰۰ لیتر آب برای هر کیلو در نظر بگیریم، یعنی ۲۰۱ میلیون مترمکعب آب مصرف شده است. اگر قیمت آب را حتی ۱۰۰۰ تومان در نظر بگیریم (در حالی که قیمت مصوب برای کشاورزان حدود ۴۰ تومان است)، ارزش این آب می‌شود ۲۰۱ میلیارد تومان که با دلار ۲۴ هزار تومانی برابر است با ۸.۳ میلیون دلار!

مقایسه کنید: ۸۸ میلیون دلار ارزآوری از فروش هندوانه در مقابل ۸.۳ میلیون دلار فروش آب خام. یعنی ۱۰۰۰ درصد درآمد فروش هندوانه بیشتر است! پس این ادعا که فروش آب سودآورتر است، کاملاً بی‌اساس است. البته باید توجه داشت که هندوانه محصول راهبردی نیست، اما این استدلال غلط را باید تصحیح کنیم.

برخی می‌گویند ارزش غذایی هندوانه پایین است و به ازای هر کیلو فقط ۳۰۰ کالری دارد، در حالی که گندم ۳۴۰۰ کالری دارد.

کیانی: اینجا هم باید به سراغ عملکرد در واحد سطح برویم، نه وزن محصول. بله، هر کیلو هندوانه ۳۰۰ کالری دارد، اما در استان گلستان، در هر هکتار ۵۵ تن هندوانه تولید می‌شود در مقابل ۴.۱ تن گندم.

حالا محاسبه کنید:
– هر هکتار هندوانه: ۵۵۰۰۰ کیلوگرم × ۳۰۰ کالری = ۱۶.۵ میلیون کالری
– هر هکتار گندم: ۴۱۰۰ کیلوگرم × ۳۴۰۰ کالری = ۱۳.۹ میلیون کالری

یعنی در هر هکتار، کشت هندوانه حدود ۱۹ درصد بیشتر از گندم کالری تولید می‌کند! پس نمی‌توان گفت ارزش غذایی آن پایین است.

جمع‌بندی نهایی شما چیست؟ آیا باید کشت هندوانه را حذف کنیم؟

دکتر کیانی: با قاطعیت می‌گویم خیر. کشت هندوانه در کشور حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب آب مصرف می‌کند که این عدد کمتر از ۱ درصد کل آب مصرفی بخش کشاورزی است. کاهش سطح کشت این محصول، به هیچ وجه مشکل کم‌آبی کشور را حل نمی‌کند.

هدف من از این گفت‌وگو، جایگزین کردن هندوانه با محصولات راهبردی مانند پنبه یا سویا نیست؛ بلکه می‌خواهم بگویم با آدرس غلط و اعداد و ارقام نادرست، نباید یک محصول را تخریب کرد. مشکل کم‌آبی را باید در جای دیگر و با اصلاح الگوی کشت محصولات پرمصرف‌تر و بهبود روش‌های آبیاری جست‌وجو کرد، نه با حذف محصولی که سهم ناچیزی در مصرف آب دارد و ارزش اقتصادی و غذایی قابل قبولی برای کشور به ارمغان می‌آورد.

پایگاه خبری داوان‌نیوز: «تابستان فصل برداشت؛ فصلی برای ثبت بیشترین تصادفات تراکتور در جاده‌های ایران»، کم‌عرضی جاده‌ها و نبود تجهیزات ایمنی استاندارد (ROPS) در کنار عدم توجه راننده به جلو، سه ضلع مثلث مرگ‌بار تصادفات کشاورزی در ایران را تشکیل می‌دهند.

به گزارش خبرنگار داوان‌نیوز، تصادفات تراکتورهای کشاورزی در جاده‌های ایران به عنوان یک معضل جدی اما کمترشناخته‌شده در حوزه ایمنی ترافیک و بهداشت حرفه‌ای مطرح است. آمارها نشان می‌دهد سالانه حدود ۱۵۹ نفر بر اثر حوادث رانندگی ماشین‌های کشاورزی، به ویژه تراکتورها، جان خود را از دست می‌دهند. این گزارش با بررسی عوامل انسانی، فنی و زیرساختی، به تحلیل ابعاد این پدیده و ارائه راهکارهای اصلاحی می‌پردازد.

ابعاد و آمار کلیدی

تراکتورها در جاده‌های ایران نه تنها از نظر تعداد تلفات، بلکه از نظر شدت حادثه جایگاه ویژه‌ای دارند. یکی از پژوهش‌های صورت‌گرفته در استان ایلام نشان می‌دهد که نرخ حادثه مرگبار برای تراکتورها ۴۴۵ نفر در هر ۱۰۰ هزار دستگاه است که این رقم برای کمباین‌ها ۳۳۳ نفر است. این آمار نشان می‌دهد با وجود آنکه کمباین‌ها دارای پیچیدگی مکانیکی بیشتر و نرخ حوادث غیرمرگبار بالاتری هستند، اما تراکتورها خطر مرگ‌ومیر بیشتری را به همراه دارند.

مطالعه‌ای بر روی ۹۸ کشاورز حادثه‌دیده در شهرضا، استان اصفهان، نشان داد که ۵۷.۸ درصد از کل حوادث به تراکتورها مرتبط است. این یافته، تراکتور را به عنوان پرخطرترین ماشین‌آلات کشاورزی معرفی می‌کند.

تحلیل علل وقوع تصادفات (رویکرد سیستمی)

تحلیل عمیق‌تر آمار و پژوهش‌ها، عوامل متعددی را در بروز این تصادفات دخیل می‌داند که در سه دسته کلی قابل طبقه‌بندی است:

الف) عامل انسانی (بیشترین سهم)
مطالعات متعدد نشان می‌دهد عامل انسانی با سهمی بین ۴۹ تا ۹۳.۵ درصد (بسته به تعریف و منطقه مورد مطالعه)، مهم‌ترین عامل در وقوع تصادفات تراکتور است.
– مهم‌ترین خطای انسانی: «عدم توجه راننده به جلو» به عنوان شایع‌ترین عامل در گزارش‌های تصادفات برون‌شهری ثبت شده است.
– نقش سن و تحصیلات: بیشترین آمار تصادفات مربوط به رانندگان با سنین پایین (۲۰ تا ۳۰ سال) و کسانی است که سطح تحصیلات پایینی دارند. همچنین، مطالعه شهرضا نشان داد ۶۱.۵ درصد از حوادث سقوط در افراد زیردیپلم رخ داده است.
– نبود گواهینامه: در بسیاری از موارد، رانندگان حادثه‌دیده فاقد گواهینامه معتبر رانندگی بوده‌اند.

ب) عامل مکانیکی (نقص فنی و ایمنی)
– نقص در تجهیزات ایمنی: صرفاً ۱۶.۳ درصد از ماشین‌آلاتی که باعث حادثه شده‌اند، دارای تجهیزات ایمنی استاندارد بوده‌اند.
– محورهای خطرناک: شایع‌ترین نقاط حادثه‌خیز در تراکتورها، محور (P.T.O) و بخش‌های متحرک مانند هلیس و غلتک‌های تغذیه هستند که نشان از عدم وجود حفاظ‌های استاندارد دارد.

ج) عامل محیطی و زیرساختی (جاده‌ها)
– عرض کم جاده: مهم‌ترین عامل جاده‌ای مؤثر در تصادفات، کم‌عرضی جاده‌ها عنوان شده است که امکان عبور و مرور ایمن برای این ماشین‌آلات پهن‌پیکر را دشوار می‌سازد.
– فصول پرخطر: بیشترین فراوانی تصادفات در فصل تابستان و اوج فعالیت‌های کشاورزی ثبت شده است.

تحلیل منطقه‌ای

بر اساس پژوهش‌ها، توزیع جغرافیایی تصادفات به طور مستقیم با سطح زیر کشت مرتبط است. استان‌های گلستان، گیلان، لرستان و مازندران به عنوان استان‌هایی با بیشترین آمار تصادفات تراکتور در جاده‌ها شناخته می‌شوند.

راهکارهای پیشنهادی

برای کاهش چشمگیر این حوادث، مداخله در سه سطح زیر ضروری است:

1. مداخلات فرهنگی و آموزشی:
برگزاری دوره‌های آموزشی اجباری برای رانندگان تراکتور، با تمرکز بر گروه‌های سنی جوان و کمسواد.
فرهنگ‌سازی برای استفاده از کمربند ایمنی و تجهیزات حفاظت فردی، چرا که مطالعات نشان می‌دهد سقوط عامل ۵۹ درصد از حوادث است.

2. مداخلات فنی و مهندسی:
الزام نصب سازه‌های حفاظتی در برابر واژگونی (ROPS) بر روی تراکتورهای جدید و برنامه‌ریزی برای نصب بر روی ماشین‌آلات قدیمی.
نصب حفاظ‌های استاندارد بر روی محورهای (P.T.O) و نقاط برشی و چرخ‌دنده‌ها.
اجرای معاینات فنی دقیق‌تر با محوریت تجهیزات ایمنی در زمان بازرسی‌های ادواری.

3. مداخلات زیرساختی و قانونی:
بازنگری در قوانین راهنمایی و رانندگی برای تردد تراکتورها در جاده‌های اصلی و برون‌شهری، از جمله تعیین ساعات مجاز تردد.
بهبود زیرساخت‌های جاده‌ای در مناطق کشاورزی پرخطر، از جمله به‌سازی عرض جاده‌ها و پیچ‌های خطرناک.
راه‌اندازی سامانه جامع ثبت و تحلیل تصادفات کشاورزی در کشور تا امکان برنامه‌ریزی مبتنی بر داده فراهم شود.

به گزارش اخبار روزانه کشاورزی،تصادفات تراکتورهای کشاورزی در جاده‌های ایران، پدیده‌ای چندعاملی است که ریشه در ضعف‌های آموزشی، فرسودگی و نقص ایمنی ماشین‌آلات، و نبود زیرساخت‌های مناسب جاده‌ای دارد. با توجه به تعداد قابل‌توجه تلفات جانی (۱۵۹ نفر در سال) و آسیب‌های مالی سنگین، این حوزه نیازمند عزم جدی از سوی سازمان راهداری، وزارت جهاد کشاورزی و پلیس راهور است. به‌کارگیری راهکارهای ارائه‌شده می‌تواند ضمن کاهش آمار مرگ‌ومیر، بهره‌وری در بخش کشاورزی را نیز افزایش دهد.

پایگاه خبری داوان نیوز: تحولی بزرگ در نظام تولید و توزیع محصولات کشاورزی کشور در حال وقوع است. طرح ملی شناسه‌دار کردن محصولات کشاورزی که بر اساس بند «خ» ماده ۷۱ قانون برنامه هفتم پیشرفت به یک الزام قانونی تبدیل شده، با هدف شفافسازی زنجیره تولید، از مزرعه تا سفره، و ارتقای سلامت عمومی در حال اجرا میشود.

به گزارش خبرنگار ما، دکتر عرفان علی‌میرزائی، مدیرکل دفتر شبکه دانش و رسانه‌های ترویجی معاونت آموزش و ترویج کشاورزی سازمان تات، در گفت وگویی با تشریح ابعاد این طرح، تأکید کرد که دیگر شناسنامه‌دار کردن محصولات یک انتخاب نیست، بلکه تکلیفی قانونی است که امنیت غذایی و سلامت جامعه را تضمین میکند. این طرح که با مشارکت دستگاه های متولی از جمله وزارت جهاد کشاورزی، سازمان نظام مهندسی و اتاق اصناف کشاورزی دنبال میشود، نویدبخش تحولی اساسی در نحوه تولید، عرضه و صادرات محصولات کشاورزی است .

هدف اصلی از اجرای طرح ملی شناسه‌دار کردن محصولات کشاورزی چیست و چرا تا این اندازه حیاتی تلقی می‌شود؟

هدف اصلی، همانطور که در قانون نیز به آن اشاره شده، شفافسازی و ردیابی محصول از مزرعه تا سفره است. این طرح به ما این امکان را می‌دهد که بدانیم هر محصول دقیقاً از کدام مزرعه، با چه شرایطی و با استفاده از چه نهاده هایی تولید شده است. این موضوع مستقیماً با سلامت عمومی مردم در ارتباط است. متأسفانه باید بگویم محصولی که شناسنامه ندارد، میتواند سلامت سفره خانواده ها را تهدید کند. با اجرای این قانون، نظارت بر فرآیند تولید، از مرحله کاشت تا برداشت و عرضه، به شکل دقیقی انجام خواهد شد و دیگر شاهد مخلوط شدن محصولات باکیفیت و سالم با محصولات بی کیفیت و خطرناک نخواهیم بود .

مزایای این طرح برای کشاورزان و تولیدکنندگان چیست؟ آیا این طرح فقط جنبه نظارتی ندارد؟

قطعاً جنبه های تشویقی و حمایتی بسیار مهمی برای کشاورزان دارد که منجر به تحولی بزرگ در معیشت و جایگاه آنها خواهد شد. مهمترین مزایا را میتوان در چند محور خلاصه کرد:

۱. برندسازی و احراز هویت برای کشاورز: با شناسنامه‌دار شدن محصول، زحمت کشاورزان متعهد و حرفه ای ما دیگر با محصولات بی کیفیت مخلوط نمی شود و آنها میتوانند با تکیه بر برند خود، محصولاتشان را با قیمت مناسب تری به فروش برسانند.
۲. ارتقای سلامت محصولات: با نظارت بر استفاده از نهاده های استاندارد، کودها و سموم مجاز و رعایت دقیق دوره کارنس، سلامت محصولات برای مصرفکننده تضمین می شود .
۳. جهش در صادرات: این موضوع شاید یکی از مهمترین دستاوردها باشد. محصولاتی که دارای شناسنامه معتبر بوده و زنجیره تولید شفافی دارند، به مراتب راحتتر و با قیمت بالاتری به بازارهای جهانی راه پیدا میکنند و اعتماد کشورهای واردکننده را جلب خواهند نمود.
۴. مدیریت کارآمد منابع: این طرح به ما کمک میکند تا الگوی مصرف سموم، کود و آب را در مزارع مختلف رصد کرده و برای بهینه‌سازی مصرف منابع برنامه ریزی دقیق‌تری داشته باشیم .

با توجه به اینکه این طرح به قانون تبدیل شده، چه اقداماتی برای آگاهی‌بخشی به کشاورزان و بهره‌برداران عزیز انجام شده است؟

دفتر شبکه دانش و رسانه‌های ترویجی به عنوان متولی تولید محتوای آموزشی و ترویجی، رسالت سنگینی در این زمینه بر عهده دارد. ما با تولید محتوای بصری، موشن گرافی، نشریات تخصصی و برنامه های رادیویی و تلویزیونی، جزئیات این طرح، نحوه اجرا و مزایای آن را برای بهره برداران بخش کشاورزی تشریح کرده ایم. به عنوان مثال، در برنامه های رادیویی مانند مجله کشاورزی با حضور کارشناسان برجسته، به بررسی دستورالعمل های اجرایی شناسنامه‌دار کردن محصولات پرداخته ایم . همچنین، کلیپ ها و محتوای آموزشی متعددی تولید شده تا کشاورزان عزیز به راحتی با این فرآیند آشنا شوند و از فرصتهای ایجاد شده در این طرح بهره مند گردند. هدف ما این است که با آگاه سازی جامعه مخاطب، این الزام قانونی را به یک فرصت طلایی برای توسعه پایدار کشاورزی کشور تبدیل کنیم .